Juryrapport Victorine van Schaickprijs 2004

De Victorine van Schaick Prijs wordt dit jaar voor de 27e keer uitgereikt. De prijs is ingesteld ter herinnering aan Victorine van Schaick die tot haar dood in 1976 belangrijke functies in het bibliotheekwezen vervulde en een stimulerende en enthousiasmerende rol speelde in de opleiding van jonge vakgenoten. De prijs wordt jaarlijks uitgeloofd voor een publicatie, in welke vorm ook, die een belangrijke bijdrage betekent voor ons vak, en bestaat uit een bedrag van € 1500 en een bronzen erepenning. Daarnaast kan de jury een aanmoedigingsprijs uitreiken. Die jury vormt een brede afspiegeling uit het vak, en ook ‘het vak’ wordt ruim opgevat: niet alleen de traditionele sectoren als openbare, speciale en wetenschappelijke bibliotheken maar ook document and record management, kennismanagement, bussiness intelligence, internettoepassingen e.d.

Ieder jaar kiest de jury uit de ingebrachte publicaties – en dat kan van alles zijn, artikelen, boeken, rapporten, scripties, gedrukt en electronisch – een publicatie die professioneel, vernieuwend, van belang voor een brede groep van vakgenoten, en goed leesbaar en verzorgd is. Vorig jaar waren er door bijzondere omstandigheden twee prijzen: éen voor Rob Bruijnzeels en Nicoline van Tiggelen voor hun boek ‘Bibliotheken 2040’, en éen voor de auteurs van ‘Paper space –kranten online’, de vijfde website test in ons vaktijdschrift Informatie Professional. Dit jaar ontving de jury een bont geheel aan inzendingen, van scripties uit de opleidingen, afzonderlijke artikelen, beleidsnota’s en gelegenheidsuitgaven tot delen uit een reeks en wetenschappelijke publicaties. Een rijke oogst maar ongeveer eenderde konden wij direct doorschuiven naar volgend jaar omdat zij dit jaar en niet in 2003 waren verschenen. Soms kunnen zelfs informatieprofessionals niet goed lezen, maar weest u gerust, wij houden ze in portefeuille voor het volgende jaar. Uit de inzendingen van 2003 gingen uiteindelijk de volgende vijf publicaties door naar de laatste ronde.

De jury heeft grote waardering voor de dossierreeks ‘Document Management’. Al een aantal jaren lang verzorgen Simon Been en Erna Slangen in hoog tempo actuele dossiers voor de dagelijkse praktijk: in 2003 met titels als ‘Van digitalisering naar digitaal documentcentrum?’, ‘Van kennismanagement naar kenniscentrum?’ en ‘Van intranet naar webcentrum?’. De boekjes bestaan uit een inleiding op het thema, en een aantal praktijkcases, en literatuur- en bronnenopgaven. Dat alles wordt ondersteund door het bekende Papieren Tijger Netwerk. Zij zijn sterk gericht op de praktische toepassing en de actualiteit en de jury vindt zij daarom bijzonder nuttig. Een ander nuttig en praktisch boek is het boek ‘Informatie in bedrijf. Werkboek voor succesvol informatiebeheer’ van Margriet van Eck Poppe (en co-auteurs). Daarin wordt voor het eerst het hele spectrum van documentaire informatievoorziening en informatiebeheer op een begrijpelijke en heldere manier onder de aandacht gebracht van ondernemers en managers in het bedrijfsleven en wordt duidelijk gemaakt dat goed informatiebeheer een meerwaarde heeft voor het bedrijf. Het derde boek dat veel waardering van de jury oogst, is het boek van Henk Middeldorp ‘De nieuwe openbare bibliotheek’. Het is geschreven voor het eigen veld van de openbare bibliotheek. Het geeft een helder overzicht van de positie van de openbare bibliotheek en van de ontwikkelingen in het bibliotheekwezen, en is voor veel collega’s een lichtend baken in het vernieuwingsproces.

Maar tenslotte woog dit jaar de wetenschap het zwaarst: de jury heeft besloten om de Victorine van Schaick Prijs 2004 toe te kennen aan Lizet Duyvendak voor haar boek ‘Door lezen wijder horizont’. Het boek – oorspronkelijk haar proefschrift – handelt over het Haags Damesleesmuseum dat in 1894 werd opgericht. Een leesmuseum is geen museum maar de bibliotheek van een leesgenootschap. Leesgenootschappen voor mannen ontstonden in de achttiende eeuw onder invloed van de Verlichting vanuit de behoeft aan zelfonderricht en kennisverrijking. In de tweede helft van de negentiende eeuw ontstonden de leesgenootschappen voor vrouwen en tegen het einde van de eeuw kwamen, in samenhang ook met de eerste feministische golf, aparte damesleesmusea. De Haagse bestaat nog steeds en telt zo’n 30.000 boeken. Lizet Duyvendak heeft in haar uitgebreide studie, gebaseerd op archiefonderzoek en de hedendaagse praktijk, en op analyse van de aanwas van de collectie en de motivering bij aanschaf en uitlening, het leesgedrag van de leden in kaart gebracht (en veel cliché’s over het lezen door vrouwen ontzenuwd). Daarmee heeft zij een belangrijke bijdrage geleverd aan het onderzoek naar het leesgedrag van vrouwen en de recente geschiedschrijving van de Nederlandse leescultuur. En dat wil de jury graag belonen. Vindt de jury nu dat er overal damesleesmusea moeten komen? Neen. We hebben immers al voortreffelijke openbare bibliotheken, en dat vrouwen veel lezen, weten we al. Vindt de jury dat dit boek model moet staan voor ieder leesonderzoek? Neen. Maar, naast de grote waardering voor het boek zelf, wil de jury met de bekroning van dit boek ook de aandacht vragen voor meer diepgaand, langdurig en up-to-date onderzoek van de Nederlandse leescultuur, dat immers een van de belangrijkste grondslagen is voor een vruchtbaar bibliotheekbeleid.

De vijfde publicatie tenslotte, die op de tafel van de jury bleef liggen, is een afstudeerverslag van de opleiding Informatiedienstverlening en –management aan de Saxion Hogeschool IJsselland in Deventer. Het is het verslag van een onderzoek, uitgevoerd door Anke Nijenhuis en Sander Wullink, in opdracht van de Vereniging Openbare Bibliotheken, naar de vrijetijdsbesteding van jongeren en de manier waarop de openbare bibliotheek hierop kan inspelen. De aansprekende titel luidt: ‘Meneer, waar staan de jongeren?’ De jury was onder de indruk van de heldere structuur van het verslag, de concrete aanpak van het onderzoek, het kernachtige woordgebruik en de uitstekende leesbaarheid, en de behartenswaardige conclusies. Met genoegen reikt de jury hiervoor de aanmoedigingsprijs uit.

Dames en heren,
Hoewel er al enkele inzendingen binnen zijn voor de prijs van 2005 is het jaar 2004 nog niet om. Ook u kunt de Victorine van Schaick Prijs winnen, door het insturen van een boek, artikel, verslag, nota, in welke vorm ook, zelfs een website kan meedingen. Maar er is nog meer. Voor het eerst schrijft het Victorine van Schaick Fonds een essaywedstrijd uit. U schrijft een essay over een opgegeven actueel onderwerp in het vak, u stuurt dit aan de jury, en als u de prijs wint (en volgend jaar wordt de winnaar hier bekend gemaakt), zorgt het Fonds er ook voor dat uw essay op passende wijze wordt gepubliceerd. Voor dit jaar is het onderwerp: ‘Grenzeloze samenwerking tussen archieven, bibliotheken en musea.’ In uw congresmap vindt u hier verdere gegevens over.

Clemens de Wolf, voorzitter
Tekst bij de opening van het NVB-congres op 25 november 2004