|
|
Studiereis naar Finland en Estland 4-14 juni 2003.
Samenvatting.
In de periode 7-14 juni 2003 organiseerde de sectie Wetenschappelijke Bibliotheken m.m.v. de sectie Hogeschool Bibliotheken van de NVB, een studiereis naar Finland en Estland. Gedurende vijf dagen zijn er 17 bibliotheken bezocht in de steden Helsinki en Tampere in Finland en Tallinn en Tartu in Estland. De nadruk lag op de universiteitsbibliotheken (van de klassieke, technische en economische universiteiten). In beide landen zijn ook de Nationale Bibliotheek en de Parlementsbibliotheek bezocht. Daarnaast is aandacht besteed aan de openbare bibliotheken in Finland, aan de bibliotheek van de Bank of Finland en aan de Nationale Medische Bibliotheek van Finland. Het grootste deel van het programma was bedoeld voor de hele groep, een deel werd als keuzeprogramma aan de geïnteresseerden aangeboden.
De gemeenschappelijke noemer waaronder de meeste bezoeken gebracht kunnen worden is zonder twijfel “vrije toegang tot informatie”. Hiervan is Finland een buitengewoon positief voorbeeld. Al vanaf de oprichting van de Finse staat na de Eerste Wereldoorlog was het het beleid van de overheid om kennis en informatie voor alle burgers maximaal toegankelijk te maken. In dit beleid past het gratis onderwijs op alle niveaus (incl. gratis gebruik van de handboeken en gratis printquota voor de studenten) en het gratis toegankelijk maken van alle door de overheid gefinancierde bibliotheken. Zo zijn niet slechts de openbare bibliotheken maar ook de universiteitsbibliotheken, de Parlementsbibliotheek en die van de Bank of Finland gratis toegankelijk voor een ieder die zich aan de balie meldt. Ook krijgt iedereen de gevraagde ondersteuning en kan iedereen ter plekke gebruik maken van al het gedrukte materiaal. Voor het digitale materiaal gelden toch beperkingen vanwege licentieovereenkomsten.
Deze beperkingen ten spijt wordt getracht binnen de wettelijke kaders de informatie maximaal beschikbaar te stellen. Zo onderhandelt de Nationale Bibliotheek namens alle non-profit bibliotheken in Finland met de uitgevers over de licentievoorwaarden binnen het consortium FinELib. De deelnemende bibliotheken dragen naar vermogen aan het consortium bij en maken gebruik van een voor hun geschikte selectie van de digitale publicaties. Er wordt gewerkt aan een uniforme interface (Meta-Lib: hierbij worden de Nederlandse voorbeelden, met name die van de UvA, aangehaald) en aan de personalisatie van de aangeboden informatie (My Journal Navigator, My Refworks, My Ovid handbooks). De afzonderlijke bibliotheken op hun beurt stellen zich pro-actief op ten einde “information literacy” onder de burgers te bevorderen. Naast instructie en cursussen wordt de toegang tot het Internet zelfs letterlijk aan de man in de straat aangeboden in een bus met een draadloze Internet verbinding of in een omgebouwde benzinepomp die op verschillende plaatsen kan worden neergezet.
Dat het anders ook kan, zie je in Estland, waar onder het sovjetregime de toegang tot informatie juist maximaal beperkt was. Om vooroorlogse, Westerse en ideologisch “verdachte” publicaties te kunnen raadplegen moest je daar naar de nationale bibliotheek (evt. naar een universiteitsbibliotheek) met een reeks van vergunningen waarbij steeds gecontroleerd werd of je niets meer las dan precies dit ene fragment waarvoor je de vergunning had gekregen. Nu zijn de Estlandse bibliotheken bezig met een inhaalslag op alle gebieden, ook in termen van beschikbaarstelling, waar ook de overheid aan wil bijdragen. Zo is bijv. door het Elnet-consortium met EBSCO een licentie afgesloten die
de inwoners van Estland via een aantal openbare bibliotheken vrije toegang geeft tot full text databases van EBSCO Publishing. Ondertussen heeft 30% van de huishoudens in Estland een
eigen Internetverbinding.
Een radicaler breuk met het verleden is nauwelijks denkbaar.
Terug naar Finland. Misschien tegen de verwachtingen in is gebleken, dat het gedrukte boek in het digitale tijdperk helemaal niet op z’n retour is. Integendeel, het aantal uitleningen van papieren boeken groeit nog steeds, althans bij openbare bibliotheken. Deze bibliotheken hebben namelijk het begrip “hybride bibliotheek” anders ingevuld dan de universiteitsbibliotheken. Terwijl de openbare bibliotheken maximaal op de vraag van de gebruikers inspelen en dus de gedrukte en digitale collecties naast elkaar onderhouden, concentreren de universiteitsbibliotheken zich steeds meer op het digitale materiaal (met als gevolg dat de studenten het gedrukte boek vaak bij de openbare bibliotheek moeten halen). Beide soorten bibliotheken hebben echter uitsluitend de “actieve” boekencollectie in huis. Voor het bewaren van alle publicaties die minder vaak gebruikt worden is er een centraal landelijk depot dat desgevraagd het materiaal binnen een dag kan leveren.
Een ander aspect van het Finse bibliotheekbeleid is de architectuur en de inrichting. Bibliotheken worden niet alleen maar zuiver utilitair gezien maar ook als een esthetisch object. De overheid ondersteunt deze visie door verbouwingen en herinrichting te subsidiëren met 25-50% van de kosten. Inderdaad, een van de meest opvallende aspecten van de Finse bibliotheekgebouwen is hun architectuur (natuurlijke materialen met veel hout, staal en glas om het maximale effect van de ruimte en licht te creëren) en de inrichting met designmeubels.
Tenslotte enkele bijzondere toepassingen van de communicatietechnologie die wij hebben aangetroffen in respectievelijk de Helsinki School of Economics en de Terkko National Central Library of Health Sciences. Bij de eerste kan men via sms diensten uitleentermijnen verlengen, een overzicht krijgen van geleende boeken of zich toegang verschaffen tot de databases van de bibliotheek. Bij de tweede vindt men de “Terkko Mobile”, een informatiedienstverlening via een kleine zakcomputer (de PDA, Personal Digital Assistent) waarmee artsen en onderzoekers direct toegang kunnen krijgen tot patiëntgegevens, en waarmee men zijn PDA boeken en tijdschriften kan doorzoeken.
Ewa Zakrzewska
Maandag 9 juni 2003.
National Library of Finland/ University of Helsinki Library
http://www.lib.helsinki.fi/english/
Rondgeleid door onze gastheer, de pr-functionaris Esko Rahikanen, bezochten wij het classicistische gebouw van de Nationale Bibliotheek van Finland die tegelijk de Universiteitsbibliotheek van Helsinki is. Het gebouw stamt uit de eerste helft van de negentiende eeuw en maakte deel uit van het administratieve centrum van het Groothertogdom Finland dat was gevestigd door Czaar Alexander I nadat hij Finland van Zweden had verkregen en de hoofdstad van Turku naar Helsinki had verplaatst. Ook de Universiteit van Turku en haar bibliotheek werden toen verplaatst. De collectie moest echter opnieuw opgebouwd worden omdat die van Turku door brand vrijwel volledig verloren was gegaan. Onder het Zweedse bewind had de hoofdstedelijke Universiteitsbibliotheek de functie van wettelijk depot en deze functie verhuisde mee naar de nieuwe hoofdstad. Op deze manier is de dubbele Nationale- en Universiteitsbibliotheek ontstaan, die nog steeds haar nationale taken combineert met de directe dienstverlening aan studenten en medewerkers van de Universiteit.
Een voorbeeld van de nationale functie is de ontwikkeling van de nationale digitale bibliotheek als een onderdeel van het programma “Finland as Information Society”. Om dit programma te kunnen financieren (in 2001 3,6% van het BNP!) heeft de Finse staat enkele van zijn bedrijven verkocht. Eerst werd een indrukwekkende infrastructuur opgebouwd (die wordt beschouwd als een van de beste in Europa), daarna verplaatste de aandacht zich naar het verzorgen van de “content” en het faciliteren van de toegang.
Voor deze laatste activiteiten is o.m. het consortium FinELib opgericht dat namens alle wetenschappelijke en openbare bibliotheken onderhandelingen voert over de licentievoorwaarden voor digitale publicaties. Tot nu toe zijn ongeveer 9300 tijdschriften en 130 bibliografische databases verworven. De activiteiten van dit consortium, opgericht in 1997,werden ons door de directeur, mevr. Kristiina Hoemia-Poutanen, gepresenteerd. Sinds 2000 is FinELib een permanent onderdeel van de Nationale Bibliotheek. Het wordt aangestuurd door een landelijk stuurgroep op hoog niveau, bijgestaan door acht vertegenwoordigers uit verschillende gebieden van de wetenschap. De deelnemende bibliotheken dragen naar hun vermogen aan het consortium bij en maken gebruik van een voor hun geschikte selectie van de digitale publicaties. Naast acquisitie, coördinatie (107 participerende instellingen!), instructie, marketing en evaluatie is FinELib bezig met de ontwikkeling van een uniforme interface voor de heterogene bestanden. Hiervoor, en voor de conservering van digitale documenten, wordt samengewerkt met Nederland (UBA, KB).
Om beschikbaarstelling te verbeteren ontwikkelt FinELib een meertalige web-thesaurus. Daarnaast sponsort het onderzoeksprojecten op het gebied van de taaltechnologie en elektronisch publiceren.
In de toekomst zal de nadruk liggen op e-learning. Hierbij is het feit van belang dat 70% van de klanten van de Nationale Bibliotheek wordt gevormd door studenten van de Universiteit van Helsinki, voornamelijk alfa’s. Voor hen heeft de universiteit onlangs een nieuw Studiecentrum voor BA-studenten opgericht dat in augustus 2003 open gaat. Dit studiecentrum (Aleksandria, genoemd naar Czaar Alexander I) zal 24 uur per etmaal via een elektronische sleutel toegang bieden voor studenten en staf. Het centrum mochten wij als eerste buitenlandse bezoekers bekijken, rondgeleid door de hoofdbibliothecaris, Matti Hjerppe. Het centrum zal ruim 400.000 boeken bevatten in open opstelling. Daarvan ca. 80.000 handboeken in meerdere exemplaren, zodat de studenten ze niet zelf hoeven te kopen. Er zijn 100 studieplekken met 50 PC’s die toegang bieden tot o.m. de elektronische leeromgeving en de FinELib-publicaties. Ook de eigen digitale publicaties en de gedigitaliseerde eigen collecties (bijv. van kranten en afbeeldingen) zullen op deze manier geraadpleegd kunnen worden.
Ewa Zakrzewska.
Hanken Swedish School of Economics and Business Administration.
http://hanken.fi
Ondanks de natheid die wij meebrachten (een flinke bui onderweg), werden we vriendelijk ontvangen door mw. Henrika Frank-Möller, marketingmanager van de school. Zij gaf algemene informatie over de school, die in 1909 werd gesticht na de periode onder Zweeds bestuur. De naam Hanken komt van Handel (vrij vertaald uit het Zweeds). In 1927 kreeg zij (de school) een universiteitsstatus en in 1975 werd zij officieel een staatsuniversiteit. De school (inclusief de bibliotheek) is in 2000 geaccrediteerd, dwz betrokken bij kwaliteitscontrole volgens het Europese EQUIS kwaliteitsmodel. Steeds meer lessen (vooral die van de mastersopleidingen) worden in het Engels gegeven. Er is een volledig studieprogramma, van bachelors, masters tot en met PhD. Om toegelaten te kunnen worden, is een test voor de Zweedse taal verplicht.
De bibliotheek telt 10 fte. In de avonduren werkt men met student assistenten. Het collectievormingsbeleid is afgelopen jaren wat veranderd. Er wordt niet meer gecollectioneerd op alle onderwerpgsbieden van de school maar er wordt gefocust op accounting en marketing. Dit op verzoek van de opleidingen, maar ook uit noodzaak, vanwege geldgebrek. Dit laatste klinkt wellicht wat vreemd. Men wordt immers uitermate goed gefinancieerd in Finland! De bibliotheek heeft meer elektronische artikelen en tijdschriften (3000) dan papieren (ca. 300). Het is een erg populair collectieonderdeel bij studenten. De elektronische collectie geeft overigens wel archiveringsproblemen.
De bibliotheek wil n.a.v. de accreditatie daadwerkelijk deel gaan uitmaken van het onderwijssysteem, door de vorming van een learning centre. Daarin moet de informatievaardigheid van docenten en studenten worden aangescherpt. De bibliotheek sluit hiermee aan bij het beleid van de school zoals dat is vastgelegd in de “Communication & Informaton policy Act”. De bibliotheek heeft in diverse teams een visie opgesteld die men éénmaal per jaar met de onderwijsstaf bespreekt. Men zoekt naar samenwerking binnen de faculteiten maar ook met andere afdelingen zoals de IT afdeling en de studentenadministratie, en men benadrukt het “verkopen” van het belang van informatievaardigheden aan de onderwijssector. Studenten doen in het eerste jaar verplicht examen voor het behalen van een soort digitaal rijbewijs. De weg daarheen bestaat uit zeven stappen, waarbij. de laatste stap, het internet, wordt verzorgd door de bibliotheek. De bibliotheek gaat verder zoeken naar mogelijkheden voor e-publishing en werkt verder aan de uitbreiding van de elektronische bibliotheek.
De directeur van de bibliotheek, Maria Schröder, lichtte het one stop shopping idee toe. Hiermee wordt bedoeld dat de diensten van de bibliotheek worden geïntegreerd met bijvoorbeeld de studentenadministatie of de ICT helpdesk. Zij schetste een beeld van een nieuw op te richten learning centre, en de diensten en produkten die daar ontwikkeld en/of aangeboden zouden moeten worden. Het learning centre maakt het noodzakelijk dat het team ook over meerdere vaardigheden zal moeten beschikken. Het learning centre zal de volgende diensten omvatten:
information services, met o.m. collectiemanagement en een klantenservice
media production support, met o.m. een drukker, een afdeling voor e-publications, en een medialab waar samengestelde lespakketten worden gemaakt
learning and teaching support, met o.m. een IT helpdesk en consultancy, AV support en ondersteuning voor studenten instructie
student gallery met helpdesk en een learning environment
Marcus Sondberg, de webmaster, presenteerde de onderdelen van de E-library:
Opac (LINNE)
Databases (voornamelijk via FinELib toegankelijk gemaakt)
E-journals (tevens via FinELib)
Eigen digitale publicaties, zoals scripties, onderzoeksrapporten, werkdocumenten en korte economische verslagen
Scripties worden niet uitgeleend, ze worden full text beschikbaar gesteld met abstract. De student wordt bij het downloaden van de scriptie gewaarschuwd voor misbruik. Ondanks de verplichte aanlevering, wil niet iedereen zijn scriptie (elektronisch) publiceren. Er zijn door de bibliotheek procedures opgesteld voor aanleveren, waaronder een verplichte samenvatting. Op een nieuwe scriptie wordt via een attenderingsservice gewezen. De bibliotheek heeft voor de scriptiecollectie een metadatasysteem ontwikkeld, gebaseerd op de Dublin Core methodiek.
Annuska Graver.
Maandag 9 juni 2003.
Helsinki School of Economics
http://helecon.hkkk.fi/kirjasto/?lang=eng
Nabij de Hanken Swedisch School of Economics ligt de andere School of Ecomics, ook een universitaire business school. Dit is verreweg de grootste business school in Finland. Ook iets rijker, dat is al te merken aan de ontvangst: cake en broodjes met zalm. Er werken 30 mensen in de bibliotheek, en er zijn 4500 studenten. Opvallend aan deze bibliotheek is dat ze hun eigen (licenties van) databases verkopen. Hiermee wordt 40% van de totale financiering van de bibliotheek bekostigd, de resterende 60% komt van de overheid.
Het aantal “walk-in users” bedraagt 150.000 per jaar. Ongeveer 20.000 klanten komen van bedrijven (waar veel ex-studenten terecht komen. Ongeveer de helft van klantenkring is extern. De bibliotheek ontwikkelt wel speciale diensten voor interne klanten, bijvoorbeeld attendering op vakgerichte informatie. Studenten kunnen overigens ook rustig thuis gebruik maken van de digitale bibliotheek. Om daar een indruk van te krijgen kijken we naar het verschil tussen papieren en elektronische tijdschriften: respectievelijk 1200 en 4100. Een personal website (onderdeel van My library) zorgt ervoor dat men zijn eigen tijdschriftencollectie kan opbouwen. Deze dienst is in samenwerking met professoren op het gebied van information management gebouwd. Probleem waar men nu voor staat is hoe alle bronnen te verzamelen die voor de diverse groepen interessant zijn.
Met de Swedisch School of Economics wordt wel samengewerkt, maar niet zo intensief als men wellicht zou mogen verwachten. In Nokialand bij uitstek kan het natuurlijk niet anders of er worden hier diensten via sms aangeboden. Een paar dagen voor het verstrijken van de uitleentermijn kan men via sms een herinnering krijgen. Men kan een overzicht krijgen van geleende boeken en tevens de leentermijn verlengen. Ook algemene informatie over de bibliotheek(diensten) kan op deze manier worden opgevraagd. Deze diensten zijn in overleg met de telefoonmaatschappijen door de bibliotheek ontwikkeld. Het kost de student wel geld in de vorm van telefoonkosten. Verlengingen die niet succesvol zijn doorgevoerd in het systeem krijgt men automatisch terug. Ook toegang tot de databases van de bibliotheek kan men via een sms bericht aanvragen.
Het team is multifunctioneel. Men heeft een eigen vormgever in dienst (en dat is te zien in de bibliotheekinrichting), en ook een marketingmanager behoort tot de staf. Omdat veel bibliotheektaken automatisch worden afgehandeld via bovengenoemd systeem kan meer energie wordt gestoken in het aanleren van informatievaardigheden aan, en het begeleiden van klanten bij het informatieproces. Ook externen kunnen hier gebruik van maken. Opvallend is dat men meerdere exemplaren aanschaft van verplichte literatuur. Studenten komen hier studeren en willen tegelijk een “sociale” plek. Alles wat ze dan nodig hebben, staat in de bibliotheek, zo is de gedachte. Studenten hoeven zelf geen boek te kopen!
Op dit moment is de bibliotheek bezig met het testen van een e-books systeem. Verwachting is dat er op termijn een 1000-tal e-books zal verschijnen. Deze worden via een short-title catalogus beschreven, zonder onderwerpsontsluiting. Saneren gebeurt op basis van gebruikersstatistieken. De ontwikkeling van e-books geschiedt in samenwerking met een grote uitgever. De regeling van het copyright is daarbij de moeilijkste kwestie. In het huidige model liggen de rechten bij de bibliotheek, die vervolgens het geld van de studenten ontvangt. E-books zijn populair, ze worden overigens alleen aan de eigen studenten uitgeleend en niet aan externen.
Instructie (niet verplicht) kan men individueel ontvangen. Een externe klant wordt echter wel 50 euro per uur in rekening gebracht. Er is een “centre for education” opgericht, waarin de Virtual University tot uiting moet komen. Hierin komen speciale diensten aan de orde voor het onderwijzend personeel. De bedoeling is te stimuleren dat e-sources in het onderwijsmateriaal worden geïntegreerd.
De bibliotheek ziet er tiptop uit (mede door de eigen vormgever). Leuke doorkijkjes d.m.v. het gebruik van glazen vloerplaten. Het aantal werkplekken met Office pakket, waarvoor elders in het gebouw speciale lokalen zijn, is met vier eigenlijk tamelijk laag. En… koffiedrinken is geoorloofd, want er staat een automaat in de bibliotheek.
Annuska Graver.
Maandag 9 juni 2003.
Parliament Library of Finland.
http://www.eduskunta.fi/kirjasto/welcome
Het bezoek aan de Bibliotheek van het Finse Parlement vergde een tocht te voet door het centrum van Helsinki. De regenbuien waren heviger dan menigeen na een zonnige zondag had verwacht, en vertraagden het tempo aanzienlijk. We arriveerden ruim een half uur te laat en presenteerden ons als verzopen katjes bij de bibliotheek, die in een halve cirkel pal achter het kolossale parlementsgebouw ligt. Dat alles mocht de pret niet drukken: de collegae vingen ons begrijpend op met koffie en koffiebroodjes en pasten het voorbereide programma in tijd aan.
Aan de hand van een powerpoint presentatie werd ons door het hoofd van de informatiespecialisten, Timo Turja, inzicht gegeven in de filosofie van de bibliotheek. Daarna gaf zijn collega mw. Päivikki Karhula, specialist Network Services een toelichting op alle elektronische diensten.
De bibliotheek bestaat sinds 1872 en is een van de 20 parlementsbibliotheken in de wereld, die vrij toegankelijk zijn. Wettelijk bepaald is dat deze bibliotheek, gespecialiseerd in recht, politieke wetenschappen en informatie over het parlement, niet alleen werkt voor het parlement zelf maar ook fungeert als nationale onderzoeksbibliotheek op genoemde terreinen. Tevens is de bibliotheek ook voor elke geïnteresseerde leek toegankelijk. De collectie omvat ongeveer 600.000 banden en bijna 1200 abonnementen. De bibliotheek is officieel depôt bibliotheek voor allerlei internationale organisaties zoals de EU, de VN, de Raad van Europa, de OECD en de Asian Development Bank. Daarnaast herbergt ze een uitgebreide collectie van de League of Nations en de Nordic Council en fungeert ze als centraal archief van het Finse parlement. De gehele basisdienstverlening is gratis. De grote uitdaging van de parlementsbibliotheek is een antwoord te geven op de vraag: hoe kunnen we vernieuwen in een behoudende omgeving? “Learning by doing” is de strategie die men daarbij gekozen heeft.
Natuurlijk beheert de bibliotheek alle documentatie van het Finse Parlement en veel materiaal over de werkwijze en procedures. Daarnaast heeft men een grote collectie wetgeving, juridische boeken en tijdschriften en databanken. Ter ondersteuning van hun “kennis van de maatschappij” hebben ze een verzameling documenten van internationale organisaties zoals boven aangegeven en literatuur over geschiedenis, internationale betrekkingen, politiek en maatschappij. Ook ontbreken de databases hierbij niet.
“De bibliotheek moet zoveel mogelijk mensen stimuleren haar collecties te benutten. No one should leave the library unsatisfied” was in 1912 al de stelregel en die staat nog steeds hoog in het vaandel. Dat blijkt o.a. uit:
de aanwezigheid van verschillende vakspecialisten (geschiedenis, recht en parlementaire aangelegenheden) die ook voor de elektronische diensten worden ingezet.
het plan om in de toekomst hun competenties uit te breiden.
de samenwerking met universitaire en andere onderzoeksinstituten en met ministeries
de samenwerking met andere bibliotheken, o.a. in FinELib
De bibliotheek draagt bij aan bevordering van de Finse cultuur door het organiseren van tentoonstellingen over bijv. politieke geschiedenis en geeft publicaties uit zoals “The first women Members of Parliament” en “Imagery of Law and Justice in Finland”. De bibliotheek verzorgt trainingen in informatiemanagement, en in bijv. het wetgevingsproces en het gebruik van de EU databases. Ook is de bibliotheek erg actief op het gebied van digitalisering. Via internet worden databases als Selma (de catalogus van het biliotheekbezit), EKS (de parlementsthesaurus) en een verzameling “links”:ELKI, gratis aangeboden. Daarnaast zijn er ook betaalde diensten als het toegang geven tot e-journals en voor het parlement geselecteerde bestanden. De bibliotheek heeft een SMS service waarmee leentermijnen kunnen worden verlengd, bibliotheekberichten worden verstuurd en vragen kunnen worden gesteld aan een digitale balie.De bibliotheek is 57 uur per week geopend, van maandag t/m zaterdag.
De bibliotheek zelf hebben we vanwege de korte tijd die ons ter beschikking stond, niet gezien. Wel werden we rondgeleid in het indrukwekkende parlementsgebouw.
Ine Peters en Ron Tichelaar.
Maandag 9 juni 2003.
Parlementsgebouw Helsinki.
Een prachtig gebouw, ontworpen door de architect J.S. Sirén (1889-1961), in 1980 gerenoveerd door architectenbureau Pitkanen- Laiho-Raunio.Wat we zagen was allemaal even mooi en tot in de details afgewerkt. Sirén ontwierp niet alleen het gebouw, maar ook het grootste deel van het meubilair, de stoffering en de verlichting. De eersteklas materialen die gebruikt zijn, komen voor een groot deel uit Finland zelf; het marmer voor de trappen en voor de “Hall of State” komt uit Italië.
Van Siren wordt gezegd dat hij een zeer ijdel en lastig man was. Hij kwam altijd op en top verzorgd naar de bouw en bekeek het werk zeer kritisch, dit tot grote ergernis van de bouwvakkers, die op een gegeven ogenblik zelfs in staking gingen, uitzonderlijk voor Finland. Sirén ging voor het beste van het beste. Zo wilde hij ook dat de meubels in “The Session Hall“ van hardhout uit Brazilië gemaakt werden, zeer tegen de zin van de Finnen. Uiteindelijk won Siren en kreeg zijn dure hardhout. Tot op de dag van vandaag zien deze tafels en stoelen er nog als nieuw uit.
Eveneens uit Brazilie komt het materiaal van het plafond: suiker! Grote tegels van speciaal bewerkte suiker, zijn gebruikt om het koepeldak aan de binnenkant te verfraaien. Dat ziet er (van ver af ) nog heel goed uit, maar een enkele tegel laat los en wat nu, de tegels zijn niet meer te krijgen!
In “The Session Hall” staan vijf grote bronzen beelden. Vier mannenfiguren en één vrouw in het midden. Deze beelden zijn ontworpen door Waino Aaltonen. De mannen die respectievelijk The Pioneer, Intellectual Work, Faith en The Harvester verbeelden, staan met hun gezicht naar de zaal, en kijken dus naar de parlementariërs. De vrouw staat echter met haar gezicht van de zaal af. Het kind (The Future), dat zij in haar armen heeft kijkt de zaal in. Over dit laatste beeld doet het verhaal de ronde als zou de beeldhouwer niet weten hoe een vrouw er van voren uitziet. Ook zijn er mensen geweest die vonden dat dit beeld maar moest verdwijnen omdat het aanstootgevend zou zijn, en nog steeds is er een parlementariër die van tijd tot tijd vragen over dit beeld stelt.
Het heeft vijf jaar geduurd voordat het gebouw voltooid was, mede door de zeer kritische blik van de architect, maar Sirén heeft een prachtig en stijlvol gebouw ontworpen. Kleur en materialen zijn in goede harmonie met elkaar. Het gebouw is af!
Hanneke Harmsen
Maandag 9 juni 2003.
National Central Library of Health Sciences.
http://www.terkko.helsinki.fi
Terkko, de Nationale Medische Bibliotheek van Finland werd in 1965 opgericht. In 1998 werd de bibliotheek gereorganiseerd, waarbij 12 klinieksbibliotheken werden samengevoegd tot één centrale bibliotheek, in een nieuw gebouw met twee etages.
Het bibliotheekgebouw, een ontwerp van de Finse architect Olli Pekka Jokela, heeft een transparante uitstraling vanwege de glazen puien. Die wordt voortgezet in het interieur door een speels gebruik van lichtstraten en -koepels, waarvan het ovale patroon herhaald wordt in glazen vloerplaten . De bibliotheek biedt maar liefst 8 kilometer tijdschriften en boeken in open opstelling, de kasten staan in strakke orde opgesteld. Er heerst een aangename sfeer, al lijkt de functie van de bibliotheek als sociale ontmoetingsplek hier minder te werken. De bibliotheekgebruikers verspreiden zich in de ruimte en verdwijnen zo uit elkaars zicht.De bibliotheek heeft 50 PC’s voor bezoekers. Verspreid in het gebouw zijn 100 leesplekken beschikbaar. Daarnaast is er een PC leslokaal, een multimedia-ruimte en een Auditorium.
De gedrukte collectie van Terkko bestaat uit 1400 lopende tijdschriften en 35000 boeken, inclusief dissertaties, studieboeken, WHO-rapporten e.d. Het totale budget bedraagt € 2.3 m. Aan de collectie wordt € 0.8m uitgegeven. Van dit bedrag is 61% bestemd voor elektronische bronnen. Via IBL worden inkomsten gegenereerd, evenals uit de database van Finse medische literatuur Medic, die Terkko opbouwt en waarop een licentie afgesloten kan worden.
Belangrijk zijn de vele digitale informatiediensten, waarvan we hier slechts enkele kunnen noemen:
Vertex Online: een geïntegreerde medische informatie service: Medline, Cinahl, Current Contents, EBM databases gekoppeld aan fulltext tijdschriften.
JournalNavigator: de database waarin 9000 e-journals full text te doorzoeken zijn. Waar mogelijk is een directe link met de impactfactor.
BookNavigator: een database waarin inmiddels 800 e-books van diverse uitgevers en in verschillende formats worden aangeboden.
Terkko Mobile: informatiedienstverlening voor artsen en onderzoekers via de PDA , de persoonlijke digitale assistent, een kleine zakcomputer . Hiermee heeft men niet alleen direct toegang tot de patientgegevens maar zijn ook Ovid@Hand en PDA boeken en tijdschriften te doorzoeken.
ISI Web of Knowledge
Clinical Decision Support Tools: o.a. Finse EBM databases, EBMR (Cochrane Databases, Clinical Evidence)
Information Retrieval Platforms: Ovid, SilverPlatter, CSA, ScienceDirect.
Op de Terkko website kunnen de eigen voorkeuren vastgelegd worden zodat de gebruiker zijn toptijdschriften, handboeken en e-books meteen beschikbaar heeft via My Journals, My RefWorks, My Ovid@Hand. Er zijn verschillende vormen van attendering mogelijk, waaronder eens per week een alert op een zoekprofiel via email, maar ook in de vorm van een persoonlijke webpagina die dagelijks bijgehouden wordt.
Plannen voor de toekomst gaan ondermeer over:
de aanschaf en implementatie van het MetaLib portal
uitbreiding van de linkingsmogelijkheden (CrossRef,/DOI, SFX, Ovid LinkSolver) met verschillende publicatietypen.
betere ondersteuning voor klinische, drugs- en octrooiinformatie
het aanbieden van meer open access.
Frans Mast en Anneke Vriens.
Maandag 9 juni 2003.
Haaga Institute School of Hotel and Restaurant Management
http://www.hiamk.fi
De Haaga Institute School of Hotel and Restaurant Management maakt deel uit van Haaga Institute of Polytechnics, een particulier onderwijsinstituut waaraan nog 3 andere opleidingsinstituten verbonden zijn met totaal ca. 3.400 studenten. Deze Hogere Hotelschool is een van de vijf “leading hotelschools”, waartoe ook Den Haag en Lausanne behoren. Aan deze internationale opleiding studeren ca. 1.000 jongeren uit 36 verschillende landen. De jaarlijkse instroom is ca. 180 studenten (deels intern), die een Engelse test moeten afleggen om toegelaten te worden. De opleiding is gekoppeld aan een van de hotels uit het hogere segment waar de eerstejaarsstudenten ook een stage van enkele weken lopen.
Een bezoek aan een Hogere Hotelschool heeft dan ook zijn charmante kanten. We werden ontvangen in de lobby van het hotel, in een gezellig hoekje bij de open haard. De verzorging ligt hier in handen van hotelschoolstudenten. Zo kunnen onderwijs en praktijk prima gecombineerd worden. Grote bellen wijn werden aangerukt om onze behouden aankomst te vieren op deze natte dag. Het werd dan ook een uiterst geanimeerd bezoek. Ms Silja Saalasvuo leidde ons rond in de bibliotheek.
De bibliotheek heeft onlangs een nieuwe ruimte betrokkken in het gebouw. Een voormalige parkeerplaats is overdekt en op slimme wijze verbonden met de oudbouw. Hier is ook de kantine van de Hogeschool gevestigd. De bibliotheek grenst hieraan. De ruimte wordt door een mooie vitrine gescheiden en dat levert leuke mogelijkheden op voor wisselende presentaties in de vorm van menukaarten, wijnglazen en antiquarische kookboeken.
De faciliteiten van de bibliotheek zijn indrukwekkend, hoewel het geheel niet groot is. De bibliotheekinrichting is strak, functioneel en zakelijk, met een enkel kleurig accent. Er staan mooie houten tijdschriftenkasten met een display op twee niveau’s, zodat per element twee titels getoond kunnen worden en ruimte bespaard wordt. Er zijn enkele vrijstaande terminals van roestvrij staal –beeldschoon- voor raadpleging van de catalogus. Klapper is de prachtig uitgeruste instructieruimte met flatscreens en comfortabele stoelen.
De collectie omvat 25.000 boeken en 2.000 tijdschriften. Onderwerpen zijn o.a. Hotel management, Hospitality management, Food en Beverage management, bedrijfseconomie, Europese Unie en toerisme. De bibliotheek biedt verschillende databases aan zoals ABI/Inform, Helecon en Science Direct. Men is lid van het FinELib consortium maar veel van de via FinELib aangeboden databases zijn eigenlijk te groot en te veelomvattend voor deze kleine, praktisch gerichte studierichting. Dat maakt het ook lastig om een goede bibliotheekinstructie te verzorgen.
In het tweede jaar krijgen de studenten een opdracht die moet resulteren in een scriptie (thesis) waarvoor tevens literatuuronderzoek gedaan moet worden. Studenten kunnen overigens ook van andere universiteitsbibliotheken gebruik maken.
Anneke Vriens.
10 juni 2003.
Tampere University of Technology.
Http://www.tut.fi/public/
Finland heeft drie technische universiteiten. Deze jonge universiteit, gesticht in 1965 en gefinancierd uit de accijns op sterke drank, heeft ca. 12.500 studenten en 1.800 fte. medewerkers. De bibliotheek heeft daarvan 23 fte. in dienst.
Er is één centrale bibliotheek, een heldere, lichte ruimte over twee verdiepingen met een vide. Bij de entree van de bibliotheek is zowel een uitleen- en informatiebalie als een IT-helpdesk, die door studenten wordt bemand. In de bibliotheek is een draadloos netwerk aangelegd waar studenten met laptops gebruik van kunnen maken. Er is een goede samenwerking tussen Bibliotheek en Rekencentrum. Er zijn IT-Labs in de verschillende gebouwen waar men ook ondersteuning kan krijgen bij het gebruik van de digitale bibliotheek.
De digitale collectie is snel groeiend en inmiddels groter dan de gedrukte collectie. Ze omvat 170 databases, 6.300 elektronische tijdschriften en ruim 300 digitale handboeken, woordenboeken en encyclopedieën. Mede hierdoor is het aantal IBL aanvragen teruggelopen met 25%. De elektronische collectie is niet in de catalogus (TUTCAT) opgenomen, maar is in de vorm van lijsten op de website beschikbaar. De geplande invoering van MetaLib zal een aanzienlijke verbetering van de ontsluiting geven.
Het budget voor “Information Resources” is € 647.000. Daarvan gaat € 595.000 naar tijdschriften en seriewerken. Voor de aanschaf van boeken is relatief weinig geld beschikbaar. Dat werd later bevestigd door enkele studenten die, gevraagd naar hun mening over de facililiteiten van de bibliotheek, antwoordden dat die prima zijn, maar dat zij voor boeken wel vaak aangewezen waren op de openbare bibliotheek of op de universiteitsbibliotheek in Tampere. Eerste- en tweedejaars studenten maken vooral gebruik van collegedicaten.
De bibliotheek heeft geen bewaarfunctie. Materiaal dat al enige tijd niet meer is uitgeleend wordt verwijderd, of overgeplaatst naar de National Repository Library in Kuopio. Daar is 50.000 m1 plankruimte beschikbaar. Indien nodig kan het daar opgevraagde materiaal binnen een dag beschikbaar zijn.
De Bibliotheek is ook verantwoordelijk voor de invoer en beheer van TUT Portfolio, de database van lopend onderzoek aan de TUT. De database bestaat uit drie onderdelen die onderling gekoppeld zijn, Experts, Scientific Expertise en Bibliography, de database van publicaties van de TUT staf, met steeds vaker een link naar de full-text. Het bestand is ook te doorzoeken op type artikel. Een sterk punt bij de vulling van deze database is dat de financiering van het onderzoek gekoppeld is aan opname in TUT Portfolio.
De ontvangst was bijzonder hartelijk, men had zelfs voor een lunch gezorgd waar ons ook locale lekkernijen zoals de bijna zwarte bloedworst, musta makkara en de zandtaartjes
met rijst karjalan piirakka voorgeschoteld werden. Het leek een kleine wraakoefening op de Hollandse specialiteit, rauwe haring, die de bibliothecaris Arja Riita Haarala bij een bezoek aan Nederland had moeten proeven, maar het was heerlijk.
Anneke Vriens.
Dinsdag 10 juni 2003
Tampere University Library.
http://www.uta.fi/kirjasto
De Universiteits Bibliotheek van Tampere is gehuisvest in een oud en doorleefd bakstenen gebouw. Men was volop bezig met een verhuizing. Bij de entree stonden rijen tafels met afgeschreven boeken die verkocht werden. Dat scheelt straks met het verslepen van de papieren collectie. De collectie van elektronische boeken, databases en tijdschriften doet aan dit alles uiteraard niet mee. Die blijft rustig doorgroeien op de servers van de universiteitsbibliotheek, en is 24 uur per dag, 7 dagen per week voor de gebruikers toegankelijk via de geavanceerde user interface TAMCAT. Vorig jaar vonden ongeveer 1,6 miljoen uitleningen plaats.
Mag van het gebouw lijken alsof het er altijd al heeft gestaan, de universiteit waartoe de bibliotheek behoort, kent een jonge geschiedenis. Haar wortels liggen in Helsinki, waar in 1925 een college voor Menswetenschappen werd opgericht. Vijf jaar later werd het een instituut voor Sociale wetenschappen. Tampere groeide in die uit tot een belangrijke industriestad; textiel, metaal en papier waren de belangrijkste grondstoffen.
In de jaren zestig van de vorige eeuw – Tampere was inmiddels de derde stad van Finland – werd het Instituut voor Sociale wetenschappen verplaatst van Helsinki naar Tampere. De status van Universiteit kreeg het in 1966. In dezelfde periode werden de Technische Universiteit en andere onderwijsvormen opgericht. Precies op het goede moment, technologie staat immers niet stil, en de concurrentie evenmin. De reeds opgebouwde technische infrastructuur en de nieuwe universiteiten vormden een solide basis om nieuwe technologieën te ontwikkelen en hoog opgeleide vakkrachten aan te trekken. Tampere wist het innovatieve bedrijf Nokia aan zich te binden. De Nokia Communicator – handheld computer en telefoon in een – werd bijvoorbeeld in Tampere ontwikkeld.
De Rijksuniversiteit van Tampere kon in deze omgeving uitgroeien tot een belangrijk instituut voor Letteren, Sociale wetenschappen en Medische wetenschappen. De bibliotheek heeft rond deze zwaartepunten een collectie boeken en tijdschriften opgebouwd. De nieuwste poot aan deze collectie wordt gevormd door elektronische boeken. Bibliotheekgebruikers hebben via Netlibrary de beschikking over bijna honderd titels, te lezen op de computers in het bibliotheekgebouw of daarbuiten via een inlogprocedure. Alle ondersteuning voor dit soort nieuwe leermiddelen wordt geleverd door het Onderwijs Leer Centrum (OLC) van de bibliotheek. Het OLC voorziet ook in de uitleen van 3500 papieren studieboeken, en biedt voldoende individuele– en groepswerkplekken met computers, waarop naast cursusmateriaal allerlei programma’s zoals Word, Excel en het bibliografische programma RefWorks te vinden zijn.
Studenten en wetenschappelijke medewerkers van de universiteit maken in toenemende mate gebruik van de Elektronische Bibliotheek (EB). Via dit portal zijn onder meer tijdschriften en databases beschikbaar van grote leveranciers zoals ACM Digital Library, CSA, Ebsco, Elsevier (ScienceDirect), HighWire, Ovid en Springer. De universiteit heeft zelf een aantal licenties voor tijdschriften en databases aangekocht, maar het belangrijkste deel van de collectie wordt gevormd door hetgeen via het FinELib project beschikbaar is. Naast de eigen tijdschriften en databases en de collectie van FinELib, kan de bibliotheekgebruiker toegang krijgen tot de Finse Virtuele Bibliotheek, een soort geannoteerde index van websites. Al doorklikkend in deze index, kwam als eerste concrete resultaat een Nederlandse website naar boven: Centrum voor Drugssonderzoek – Cedro, te Amsterdam. Onverlet de dubbele ‘s’, laat het zien dat het onderzoek in Nederland tot in de Finse bibliotheken doorgedrongen is.
Scripties, dissertaties en andere publicaties vormen vanzelfsprekend het hart van de universiteit, en daarmee een cruciaal onderdeel van de Elektronische Bibliotheek. Van de scripties zijn abstracts en referenties beschikbaar, dissertaties worden in toenemende mate full text in pdf formaat beschikbaar gesteld. De bibliotheek is zelf ook uitgever van dissertaties en andere wetenschappelijke publicaties. De publicaties van 1999 zijn in elektronische vorm beschikbaar. Naar verwachting wordt de Elektronische Bibliotheek voor een groeiend aantal gebruikers het belangrijkste onderdeel van de bibliotheekcollectie van de Universiteit van Tampere.
Rudy Niewold.
Dinsdag 10 juni 2003.
Tampere City Library.
Http://www.tampere.fi/kirjasto/
In 1986 is in de stad Tampere, een van de belangrijkste industriesteden van Finland, het nieuwe hoofdgebouw van de Stadsbibliotheek geopend. Dit gebouw van het architectenechtpaar Raili en Reima Pietilä baarde destijds opzien door zijn uiterst originele vorm en door de tot in het kleinste detail speciaal ontworpen inrichting. Van bovenaf gezien lijkt het gebouw op een vogel, de auerhoen. Het koperen dak, dat in de loop der jaren donkerbruin is geworden, maakt die illusie compleet. Binnen zijn drie symbolische kleuren gebruikt: hemelsblauw (in deze kleur is ook de enorme lichtkoepel geschilderd), gebroken wit en donkergroen. Al het meubilair is van massief hout. Aan dit interieur mag niets veranderd worden zonder toestemming van de architect. Als er aanpassingen nodig zijn (bijv. voor het bijplaatsten van extra computers) wordt het nieuwe meubilair op bestelling in stijl bijgemaakt. Ook voor de vervanging van versleten elementen worden ambachtslieden benaderd. Dit alles maakt het gebouw niet eenvoudig te onderhouden. Een ander nadeel is de nogal onoverzichtelijke inrichting, een directe consequentie van de ongewone vorm.
Het hoofdgebouw is het grootste onderdeel van de Stadsbiliotheek die daarnaast 14 openbare filialen telt, 6 besloten filialen (bijv. in ziekenhuizen), een krantenleeszaal, twee bibliobussen en een internetbus. Deze laatste is een creatieve manier om de burger “information literacy” bij te brengen. Dankzij dit hulpmiddel kunnen er cursussen gegeven worden in elke buurt of voor elk groepje mensen dat zich daarvoor aanmeldt. Deze cursussen zijn maanden van tevoren al volgeboekt en de internetbus voorziet dus daadwerkelijk in een behoefte. Natuurlijk worden er ook cursussen aangeboden in de bibliotheek zelf.
Ca. 13% van de gebruikers van de Stadsbibliotheek zijn kinderen en jonge mensen van onder de 18. Finland kent nauwelijks schoolbibliotheken. De openbare bibliotheken zijn evenwel zo goed geoutilleerd dat ze in alle behoeftes van de kinderen en de jeugd kunnen voorzien. Er gelden geen leeftijdslimieten voor het lenen van de boeken, maar wel voor de video’s. De kinderen kunnen een voorleesmidag of een poppentheatervoorstelling bijwonen, maar zij kunnen ook de virtuele wereld in, kleine werktafels met computers zijn er namelijk ook.
Veel Finse bibliotheken hebben uitleenautomaten. De bibliotheek van Tampere heeft daarnaast ook vier speciaal voor haar geconstrueerde inname-automaten. De statistieken van de kosten en diensten worden openbaar gemaakt, waarbij het opvallend is dat deze kosten en diensten niet per lener, maar per inwoner worden berekend en gepresenteerd. Dit is het logische gevolg van de filosofie dat de bibliotheek er voor iedereen is.
Ewa Zakrzewska.
Woensdag 11 juni 2003.
Helsinki City Library.
http://www.lib.hel.fi/
In de “librariansbus” naar een jaren zeventig wijk Itä-Pasila ver buiten het centrum, waar voetgangers twee niveau’s boven de straat verkeren. De centrale stadsbibliotheek Helsinki, een gebouw van vijf verdiepingen uit 1986 is er via een natuurstenen trap met hele grote treden te bereiken. Het was of we naar een Griekse tempel gingen. We kwamen binnen op de derde verdieping in een verrassend lichte en ruime uitleen/leeszaal, met een ronde vijver en hangplanten. Ronde lichtkoepels lieten het licht door tot de onderste verdiepingen, waar de centrale magazijnen, binderij en een boekenbusgarage zijn.
Directeur Maija Berndtson lichtte haar visie 2010 als richtsnoer met een powerpoint presentatie (http://www.lib.hel.fi/ajankohtaista/director/english/index.html) toe. De Centrale Stadsbibliotheek Helsinki werd in 1860 opgericht als leeszaal voor gehuwde vrouwen, en groeide snel uit tot stadsbibliotheek. Met de Finse bibliotheekwetgeving als steun in de rug is ze na bijna 150 jaar een belangrijke en innoverende partner in het netwerk van bibliotheken, nationaal en internationaal. Ze heeft 37 vestigingen, 2 mobiele boekenbussen, 12 ziekenhuisbibliotheken en een dienst voor aan huis gebonden klanten. Het is eveneens de centrale openbare bibliotheek voor heel Finland.
Opvallend was ook hier dat het lenen en de bibliotheekkaart gratis zijn voor alle burgers. Alleen bij te laat terugbrengen worden boetes opgelegd. Sinds vorig jaar worden ze zelfs via een incassobureau geïnd. Fotokopieën worden ook in rekening gebracht. De internettoegang op de meer dan 300 pc’s is weer gratis en onbeperkt. Met nadruk veroordeelde de spreekster de ontwikkelingen in de VS die gebruik willen filteren en screenen. Nee, voor alles moeten ook in de hybride bibliotheek de waarden vrijheid, gelijkheid, verscheidenheid , kleurrijkheid en vertrouwen voorop staan. Het zijn immers de bibliotheken die ervoor moeten zorgen dat iedereen de nieuwe technologie kan gebruiken en zo een volwaardig en actief deelnemer aan de democratie kan zijn. Vooral ook moet een ieder zo van het leven kunnen genieten. Vandaar dat er bij de collectievorming veel aandacht is voor muziek, kunst, en audiovisueel materiaal.
Een en ander begint aardig te lukken. Zo zijn er in 2002 bijna 20 miljoen bezoeken aan de websitepagina’s van de bibliotheek te melden, en dat op een bevolking van vier en een half miljoen inwoners. Helsinki telt 245.000 inwoners, daarvan maakte in 2002 45% gebruik van de bibliotheek. Zij leenden 17, 6 maal per jaar, 12, 5 maal boeken en 5, 1 maal ander materiaal. Ze bezochten 13, 8 maal de bibliotheek fysiek. De kosten per klant waren € 50,58.
Alle diensten zijn drietalig: Fins, Zweeds (6 % van de bevolking is Zweeds-talig) en Engels. Sinds 1995 heeft de bibliotheek voor heel Finland de taak de multiculturele bibliotheek voor immigranten te zijn. Ze treedt op als nationaal ibl-centum, moet op lokaal niveau diensten verlenen, op landelijk niveau 900 openbare bibliotheekvestigingen bedienen en samenwerking met scholen en onderzoeksinstituten bevorderen. Bovendien moet zij internationaal waardering oogsten. Er zijn veel internationale contacten. Trots was ze op de portal “libraries.fi”, die ze te vergelijken vond met “bibliotheken.nl”.
De inmiddels verschenen Library Strategy 2010 is te vinden op: http://www.minedu.fi/minedu/culture/library/public_libraries.html
Het geheel sloot aan bij het verhaal in de Nationale Bibliotheek. Op regionaal niveau is besloten het Milennium Library Systeem, ontwikkeld door Innovative Interfaces Inc. aan te kopen. Het plan voor centrale nieuwbouw in het centrum van de stad is er politiek nog niet door, maar heeft al veel stof doen opwaaien. De grootste uitdaging blijft vooralsnog hoe een traditionele bibliotheek te combineren met een digitale. Tijdens de tocht in de bus naar de Cable Library werd verteld, dat de plaatselijke overheid bij de bouw van bibliotheken 30 tot 50% bijdraagt aan de financiering. Vaak is er een architectuurprijsvraag verbonden aan het project.
Petra Herweijer.
Woensdag 11 juni 2003.
Lasipalatsi Cable Book Library.
http://www.lib.hel.fi
De naam Cable Book Library is eigenlijk een anachronisme. Hij stamt uit de tijd toen dit filiaal van de Stadsbibliotheek van Helsinki gehuisvest was in de voormalige kabelfabriek van Nokia. In 1994 is deze bibliotheek echter verhuisd naar “Het Media Paleis”, een in originele stijl gerenoveerd jaren ’30-pand aan een van de drukste kruispunten van de stad. De nieuwe locatie had een drastische stijging van de aantallen bezoekers (ca. 1000 per dag, waaronder 30% immigranten), als directe consequentie.
De Cable Book Library biedt het duidelijkste voorbeeld van de missie die de Finse bibliotheken hebben: kennis en informatie maximaal toegankelijk te maken voor alle burgers. De bibliotheken wachten niet tot de burgers ze nodig hebben, maar ze treden actief op om bezoekers te trekken. Een haast symbolische invulling van deze functie is een mobiele benzinepomp die is omgebouwd tot internetwerkplek (information Gas Station, iGS). Dankzij een draadloze internetverbinding kan deze werkplek overal in de stad ingezet worden. Dit kan gebeuren op verzoek van de klanten of op eigen initiatief van de bibliotheek. Naast instructieprogramma’s biedt het iGS informatiediensten aan per e-mail. Alle gestelde vragen (ook van het soort: “wat is de zin van het leven?”), worden naar eer en geweten door het bibliotheekpersoneel beantwoord.
De gedrukte collectie ter plekke is heel elementair en bestaat uit kranten en boeken over media, computers en vrije tijd (comics, reizen). De online-mogelijkheden zijn daarentegen indrukwekkend: multimediale werkstations (met diverse programma’s, incl. instructieprogramma’s), scanners (ook voor dia’s), aansluitingen voor laptops. Er zijn ook draadloze en toch veilige aansluitingen. De computers worden om de twee jaar vervangen. De inrichting van de ruimte is robuust maar flexibel, simpele met leer beklede banken langs de wand. Alle kasten en computerwerkplekken zijn verrijdbaar en afgestemd op intensief gebruik. Leuk is een computerwerkplek geïnspireerd op een ligfiets, waarbij het stuur is vervangen door een beeldscherm en een toetsenbord.
De Cable Book Library is dagelijks van 10 uur ’s ochtends tot 10 uur ’s avonds geopend en op zaterdag van 10 tot 18 uur. Er werken 11 personen in drie ploegendiensten die door het specifieke karakter van deze locatie geen representatief beeld geven van de bibliotheekmedewerker in het algemeen. De gemiddelde leeftijd is 30 en er zijn maar drie vrouwen. De mogelijkheid van vervangende dienstplicht levert vaak IT specialisten die hier ingezet kunnen worden bij het ontwikkelen van slimme toepassingen.
Ewa Zakrzewska.
Woensdag 11 juni 2003.
Viiki Science Library en Public library.
http://www.tiedekirjasto.helsinki.fi
Een bijzonder gebouw met een bijzondere indeling. De Science Library en de openbare bibliotheek zitten hier onder één dak. De Science Library is ontstaan uit een fusie tussen diverse bibliotheken, en wordt gefinancierd door de Faculty of Agriculture and Forestry, de Faculty of Sciences en het Institute of Biotechnology. De doelgroep wordt gevormd door universitair personeel (ca. 1000) en studenten (5000-6000), maar ook externen mogen gebruik maken van de faciliteiten.
De collectie beslaat 16000 m1, waarvan 6000 in bibliotheek, terwijl 10.000 m1 elders wordt opgeslagen. Anders gezegd: 1 miljoen banden, 6700 tijdschriften, waarvan 800 elektronisch, en 80 databases (deels via FinELib). De onderwerpsontsluiting volgens UDC is losgelaten. Men gebruikt nu een eigen codering die van de UDC is afgeleid.
Nauwe banden worden onderhouden met de Helsinki University Library, waarmee ze in een netwerk participeren. In het FinELib consortium wordt samengewerkt op het gebied van elektronische tijdschriften. Er wordt gewacht op de implementatie van de Metalib interface in 2004. Daarbinnen komt ruimte (“My space”), waar staf en studenten hun eigen favoriete tijdschriften en databases kunnen selecteren. Metalib wordt geleverd door “Ex Libris”, een Israëlisch bedrijf waarmee in Finland nog weinig ervaring bestaat.
Op het gebied van instructie biedt de bibliotheek een geïntegreerde cursus aan, die in samenwerking met de faculteit is ingericht. Op dit moment wordt door de bibliotheek overwogen om de instructiecursussen door de faculteit zelf te laten verzorgen. De cursus is ook online beschikbaar.
Het bibliotheekteam (43 personen waarvan 10 tijdelijk) heeft per onderwerpsgebied één persoon die het aanspreekpunt voor de faculteit is. De mensen die in de Viiki science library werken hebben danook een vakinhoudelijke opleiding, aangevuld met een bibliotheekopleiding in een of andere vorm.
De helpdeskbalie en de informatiebalie zijn geïntegreerd. Er komen 233.245 bezoekers per jaar, waarvan 80% studenten. Docenten schijnen geen tijd te hebben de bibliotheek te bezoeken, maar maken wel gebruik van (speciaal voor hen bedoelde) elektronische diensten. Dagelijks gebruiken 800-1000 mensen de bibliotheek. Binnen het gebouw hebben de Science library en de Public library een gezamenlijke reading en reference room met naslagwerken. De bibliotheken organiseren ook gezamenlijke tentoonstellingen en bijeenkomsten. Voorzichtig en experimenteel wordt er personeel uitgewisseld, maar dit is nog geen succes, mede omdat de bibliotheeksystemen verschillen.
Beide biblotheken beschikken over zelf-uitleen- en innameapparatuur. Helaas werken die niet bij Cd-roms, en omdat men informatie over Cd-roms bij de balie bewaart, moet men daar als klant dan toch langs. Er zijn veel exemplaren van verplichte literatuur in de Vikki science library. Ook hier hoeven studenten die dus niet zelf aan te schaffen.
Annuska Graver.
Woensdag 11 juni 2003.
Bank of Finland
http://www.bof.fi/eng/alku-top.stm
De Bank of Finland werd in 1811 opgericht toen Finland nog een apart Groothertogdom was binnen Rusland. De Markka werd ingevoerd in 1860. Toen Finland in 1917 onafhankelijk werd had het dus reeds een nationale munt en een nationale bank.
De Bank of Finland staat onder de controle van het parlement. De vier gouverneurs worden echter benoemd door de president. De bank telt 640 personeelsleden waarvan er 5 in de bibliotheek werkzaam zijn. Organisatorisch maakt de bibliotheek deel uit van de afdeling Onderzoek. Zoals de meeste nationale banken heeft de Bank of Finland als doelen het waken over de prijsstabiliteit, de betrouwbaarheid van het betalingssysteem, het bevorderen van de stabiliteit van de financiële markt en het ondersteunen van de economische politiek.
Zij voert de monetaire politiek uit die door de ECB wordt bepaald en informeert de Finnen hierover. Zij verzorgt de geldtoevoer, beheert de buitenlandse reserves, draagt bij aan de ontwikkeling van financiële en betalingssystemen, en neemt deel aan de werkzaamheden van internationale organisaties. Daarnaast doet zij aan economisch onderzoek en stelt statistieken op. De reden waarom de Finnen de munten van 1 en 2 cent niet in omloop hebben gebracht is enerzijds dat de kleinhandel de gewoonte van afronding onder de Markka wenste te behouden en anderzijds dat de productie van die muntjes verlieslatend was voor de Munt.
De bibliotheek omvat ongeveer 80.000 volumes en 900 tijdschriften, waarvan 423 (ook) in elektronische vorm. In 2000 werden de eerste 29 elektronische tijdschriften aangekocht bij Science Direct, sindsdien zijn er ook nog andere leveranciers bijgekomen zoals OCLC, JSTOR, Springer, Wiley. De TOC's die bij SwetsWise worden betrokken, worden ook opgenomen in de eigen catalogus, net als de elektronische tijdschriften, en komen dus ook voor in de wekelijkse aanwinstenlijsten. De TOC's van papieren tijdschriften worden ingescand en eveneens in de catalogus opgenomen.
Met databases en elektronische referentiewerken werd reeds midden de jaren 90 begonnen, met o.a. de cd-rom's van ABI/Inform en EconLit. Momenteel is men meer gericht op web-based databases (o.a. NBER working papers, Source OECD, ERN, FEN). De bibliotheek is ook een partner binnen het FinELib -project. De blijvende toegang tot de elektronische uitgaven is een vereiste die in alle licentie-overeenkomsten die door FinELib gesloten worden, is opgenomen. JSTOR garandeert aan alle gebruikers dat indien de firma zou ophouden te bestaan, de databank op cd-rom of DVD zal aangeleverd worden.
Er wordt weinig samengewerkt met andere bibliotheken in Helsinki. Niet-personeelsleden van de bank mogen de bibliotheek wel gebruiken maar mogen alleen de publicaties van de bank uitlenen. Het probleem van de lange termijn conservatie van elektronische uitgaven wordt momenteel door de nationale bibliotheek bestudeerd maar er is nog geen oplossing voorhanden.
De gebruikersdiensten van de bibliotheek bevatten wel een service die vrij uniek is: een aantal leesbrillen wordt ter beschikking gesteld van vergeetachtige klanten.
Stefaan Jacobs.
Donderdag 12 juni 2003.
National Library of Estonia.
http://www.nlib.cc
Groots en sober: die indruk krijgt de bezoeker van het gebouw van de nationale bibliotheek van Estland (NBE) in Tallin. Het gebouw, een schepping van de architect Raine Karp, dateert uit 1993. Het is opgetrokken uit gezaagde blokken natuursteen met brede metselvoegen waardoor het aan de buitenkant oogt als een verdedigingswerk – van cultuur, zo luidde de filosofie – , terwijl men zich binnen in een klooster waant. Het herbergt maar liefst 25 leeszalen, 460 medewerkers en 3,5 miljoen banden waarvoor jaarlijks ca. 40.000 gebruikers meer dan 300.000 keer naar de NBE komen. Dat zijn indrukwekkende getallen voor de nationale bibliotheek van een land met maar 1,4 miljoen inwoners.
Talrijk zijn ook de taken van de NBE. Naast de gebruikelijke taken van een nationale bibliotheek (nationale bibliografie enz.) is de NBE ook parlementsbibliotheek. Daarnaast fungeert zij als wetenschappelijke bibliotheek op het gebied van de humaniora en de sociale wetenschappen en treedt zij op als opleidingscentrum op het gebied van bibliotheek- en informatie-wetenschappen. Tenslotte is zij het ISBN- en ISSN-centrum, en is zij ook een actief centrum van kunst en cultuur.
Een groot deel van de collectie bestaat uit Russisch depotmateriaal uit de tijd dat Estland nog deel uitmaakte van de Soviet Uie, maar het personeel is er trots op dat men ook beschikt over de gecensureerde boeken die op de lijst van verboden boeken stonden. Daarover is een kleine expositieruimte ingericht. Inmiddels maakt Estland zich op voor toetreding tot de Europee Unie en is er een leeszaal met een Europees Documentatiecentrum.
De leeszaal voor de humaniora is in 2002 gerenoveerd. Bij de aanvang van de bouw in 1985 (de eerste aanbetalingen gingen nog in roebels) heeft men geen leidingen en kabelgoten voor pc’s aangelegd, waardoor nu alle leeszalen moeten worden aangepast. Er is ook een aantal leeszalen ingericht naar geografisch gebied op grond van sponsorgelden. Dit was een gebaar naar de sponsors, maar werkt in de praktijk voor de klanten nogal verwarrend, omdat het maar een beperkt aantal onderwerpen omvat. Men probeert een zo groot mogelijk deel van de collectie in open opstelling beschikbaar te maken.
De 40 pc’s dateren grotendeels uit 1995 en moeten dus dringend worden vervangen. Door te weinig financiële middelen kan dit slechts stapsgewijs worden uitgevoerd. Van de collectie is 35% ingevoerd in de opc (Innopac is het nationale bibliotheek systeem). Door gunstige licenties kunnen de gebruikers over een breed pakket van elektronische bronnen beschikken, o.a. JSTOR, Science Direct en EBSCO. Voor deze laatste heeft het ministerie van onderwijs een licentie afgesloten waardoor iedereen in Estland vrije toegang tot EBSCO Publishing’s fulltext database, en een groot aantal andere belangrijke databases.
Parlementsleden mogen als enigen materiaal mee naar huis nemen. De overige gebruikers moeten de bronnen raadplegen op één van de 820 studieplaatsen. Iedereen van 16 jaar en ouder kan voor 30 kronen (= ca. € 2) een kaart voor het leven kopen. Van de gebruikers bestaat 50% uit studenten van de zes instellingen voor hoger onderwijs die Tallin rijk is.
De algemeen directeur, mevrouw Tiiu Valm, gaf in haar inleiding aan, dat gezien de beperkte middelen, het niet mogelijk is om alle ambities rond de nationale taken op voldoende niveau te realiseren. De NBE zal zich de komende jaren dan ook concentreren op preservering van het culturele erfgoed en op het ontwikkelen van een nationale digitale bibliotheek, onder handhaving van het huidige niveau van dienstverlening. Hiervoor zal meer interbibliothecair worden samengewerkt. Aangezien men ook het aantal medewerkers wil verminderen, vormt dit nog een flinke uitdaging. Aan hun organisatorisch vermogen zal het niet liggen: de ontvangst van de NVB was goed georganiseerd en heel gastvrij.
Marthe van Ginkel
Donderdag 12 juni 2003.
Parliament library of Estonia.
http://www.nlib.cc/inglisc/tccn/parl.html
De Nationale Bibliotheek van Estland fungeert als bibliotheek van het Parlement van Estland, Riigikogu. Hiermee is ze de juridische opvolger van de Staatsbibliotheek die de functie van parlementsbibliotheek had sinds 1918. Tussen 1940 en 1989, in de Sovjet tijd, mocht deze functie niet uitgevoerd worden.
Vlakbij het oude stadsgedeelte van Tallinn, recht tegenover een prachtige Russisch orthodoxe kerk, ligt het gebouw van het parlement van Estland. De beveiliging van het gebouw is streng, paspoorten werden gecontroleerd, en iedereen moest een detectiepoortje door. Eenmaal binnen was er van strengheid overigens niets meer te merken: we werden door de pr-functionaris vriendelijk ontvangen en in naadloos Engels toegesproken. Het grootste deel van de collectie van de parlementsbibliotheek staat in de Nationale Bibliotheek. In het parlementsgebouw is het centrum voor informatiediensten voor parlementsleden gevestigd. Dit centrum vormt de schakel tussen de bibliotheek en de gebruikers. Het voorziet niet alleen in de directe informatiebehoefte van de parlementsleden maar ook in die van andere constitutionele organisaties. Het gaat daarbij ondermeer om:
Het vervullen van de raadpleeg- en informatietaken
Het samenstellen van de bibliografie van juridische literatuur van Estland
Het bewaren van de kamerstukken- en handelingen van Estland en de beschikbaarstelling voor raadpleging
Het verzamelen en publiceren van alle materiaal dat de activiteiten van het parlement weergeeft
Het actueel houden van de bibliografische databanken met krantenartikelen
Daarnaast is men gespecialiseerd in informatieverschaffing op juridisch terrein in het algemeen en in dat van internationale organisaties in het bijzonder. Ook beschikt men over de informatie van negen internationale organisaties, te weten EU, UN, WTO, ILO, IMO, UNESCO, IBRD, WHO and ICAO.
Het centrum voor informatiediensten bereikt een groot aantal van de parlementariërs. Ongeveer 60% van hen maakt regelmatig gebruik van de diensten van het centrum. Iedere parlementariër beschikt over een postvak waar hij / zij dagelijks nieuwe informatie kan aantreffen. In het centrum kan men naslagmateriaal raadplegen (5000 boeken), terwijl in het hoofdgebouw van de Nationale bibliotheek nog twee leeszalen voor parlementariërs beschikbaar zijn, één voor naslagwerken en een juridische leeszaal. Deze laatste twee leeszalen zijn ook voor het algemene publiek toegankelijk. Men is vooral trots op de aanwezigheid van een Europees Documentatiecentrum. Deze informatie is voor het parlement en de andere overheidsorganisaties van groot belang, want ook Estland hoopt immers binnen afzienbare tijd deel te gaan uitmaken van de EU
Als laatste bijzonderheid kan de verzameling internetsites, van belang voor het parlement, genoemd worden.
Ine Peters en Ron Tichelaar.
Vrijdag 13 juni 2003.
Tartu University Library.
http://www.utlib.ee.en
Ook in Tartu was de ontvangst bijzonder hartelijk en bood het programma presentaties met actueel cijfermateriaal over nieuwe ontwikkelingen en met rondleidingen door het gebouw. Directeur Tomas Liivamägi vertelde iets over de geschiedenis van de universiteit die werd gekenmerkt door achtereenvolgens een Zweedse periode (1632 – 1710), en als Keizerlijke Universiteit van Tartu onder de Russische tsaar met de Duitse taal als officiële onderwijstaal (1802 – 1918).
Na WOI heropende de universiteit in 1919 haar deuren als de Tartu Universiteit van de Republiek Estonia met het Ests als officiële voertaal. De Sovjets maakten in 1940 een einde aan die periode. De politieke onderdrukking tijdens het Sovjetregime raakte de universiteit in vele facetten. Dankzij het feit dat de meerderheid van de docenten en onderzoekers hun wetenschappelijke training ten tijde van de Republiek van Estonia hadden ontvangen, dankzij de politiek tolerante traditie en dankzij het feit dat de centrale regie vanuit Moskou minder voelbaar was in deze geografische uithoek, konden verscheidene prominente (o.a. Joodse) onderzoekers school maken.
Er bestond echter wel degelijk censuur t.a.v. werken over bepaalde kritische onderwerpen en sommige (buitenlandse) auteurs.Werken met bepaalde afbeeldingen, passages en/of citaten waren verboden. De omwenteling in 1989 maakte een eind aan de Sovjetoverheersing, en betekende de start van een vrij academisch leven. Voor de UB betekende dat ook de omvorming naar een moderne bibliotheek, met een bijpassend collectieniveau en –profiel, en een hedendaags niveau van dienstverlening. Momenteel telt de universiteit 17.000 studenten en 3000 medewerkers, waarvan er 300 in de UB werken.
Het bibliotheekgebouw dateert uit 1982, is op verschillende plaatsen toe aan renovatie, en heeft een in onze ogen gedateerde inrichting. Het kent een klassieke indeling met gesloten magazijnen, een tijdschriftenleeszaal, twee studiezalen, een afdeling bijzondere collecties, en enkele studiezalen met meubilair en collecties geschonken door verschillende landen. Het talenpracticum is een gift van Japan. De catalogushal is nog als zodanig in gebruik omdat de retro-invoer is beperkt tot die titels die worden aangevraagd. Pronkstuk is de eerste handgeschreven kaartcatalogus uit 1870 – 1915, opgeslagen in 610 bewaardozen. Opvallend is het grote aantal eenpersoons studiekabinetten. Tijdens het Sovjetregime kregen onderzoekers de gelegenheid daar verboden werken uit de collectie te bestuderen
 |
|
