samenstelling

door E.C.vanderSar@library.tudelft.nl

bewerking voor web: d.vestdijk@fcj.hvu.nl

Van 3 tot en met 7 oktober 2001 vond een studiereis plaats naar verschillende
bibliotheken in Berlijn. 40 mannen en vrouwen hebben zich aangemeld voor
deze reis en een keuze gemaakt uit het programma dat door een actieve
reiscommissie wordt aangeboden. Deze commissie bestond uit Jacqueline
Dellaert, Hilly Hoekstra, Yvonne May, Jacqueline Schaap, Marga Staelens
en Ans ter Woerds.

Onze gezamenlijke doelstelling is inzicht te verkrijgen in de ontwikkelingen
in het Duitse bibliotheekwezen op het terrein van o.a. de wijze waarop
toegang tot (digitale) informatiebronnen wordt gerealiseerd, de wijze
waarop men omgaat met het afsluiten van licenties, hoe het kwaliteitsdenken
in de bibliotheken vorm krijgt, en op welke manier de bibliotheken samenwerken
met (eigen) ICT-afdelingen. Natuurlijk zou ook uitvoerig ingegaan worden
op de samenwerking tussen de zgn. West- en Oost-Duitse bibliotheken.

Tijdens de bezoeken blijkt dat niet in alle gevallen aan deze punten
aandacht wordt besteed. De interesse van de groep is breed, de leergierigheid
van de deelnemers groot en onze gastvrouwen en gastheren zijn zeer openhartig
in het verstrekken van informatie. Dat maakt de bezoeken waardevol.

In het algemeen valt ons op, dat we zeer gastvrij worden ontvangen en
regelmatig de directeur als gastvrouw of gastheer spreken. Daarnaast wordt
uitzonderlijk open gesproken over de moeilijkheden in de organisaties
sinds 1989. Verschillen in cultuur, arbeidsmotivatie, kennis- en opleidingsniveau,
bedrijfsvoering: alles is bespreekbaar. Vragen die gesteld worden, worden
beantwoord zonder omtrekkende bewegingen en uit zichzelf schromen ze ook
niet het falen en feilen van de afgelopen jaren met ons te delen. En zoals
ieder ander glimmen onze gastgevers als zaken succesvol zijn afgerond!

Het is ondoenlijk om dit alles volledig in de verslagen te laten doorklinken,
maar om al diegenen die niet mee konden tóch wat berichten uit
Duitsland te verstrekken, is uit de groep deelnemers een schrijfploeg
ontstaan. Zij hebben actief informatie verzameld tijdens de bezoeken,
vragen gesteld die voor een Nederlands lezerspubliek interessant zijn
en na thuiskomst de zaken op een rij gezet.

Gaandeweg is toen een aantal onderwerpen naar voren gekomen, dat bij
alle organisaties aan de orde is geweest. We dragen daarom kennis over
aangaande de collecties, de elektronische dienstverlening, de strategische
en innovatieve keuzes, de organisatiecultuur en de (lokale, nationale,
internationale) samenwerking.

Niet alle bibliotheken zijn door alle deelnemers bezocht; daarom verschillen
de verslagen soms nog een beetje van stijl en inhoud. Het zij zo.

De volgende bibliotheken zijn door ons bezocht:

• Oost-/West-bibliotheken:
  

1. Staatsbibliothek zu Berlin Preussischer Kulturbesitz (SBB/PK);
   
2. Zentral- und Landesbibliothek (ZLB).
   

• Hogeschoolbibliotheken:
  

1. Hochschule für Film und Fernsehen (HFF);
   
2. Fachhochschule für Technik und Wirtschaft (FHTW);
   
3. Fachhochschule Potsdam: Bibliothekwissenschaften.
   

• Bibliotheken van de Freie Universität:
  

1. Universitätsbibliothek der Freien Universität;
   
2. Botanischer Garten;
   
3. Wirtschaftswissenschaftliche Bibliothek der Freien Universität.
   

• Speciale bibliotheken:
  

1. Siemens Fachinformationszentrum Berlin;
   
2. Bauhaus-Archiv : Museum für Gestaltung.
   

De verslagen zijn gemaakt door Stefaan Jacobs, Gerdien de Jonge, Ineke
Olsman, Ellen van der Sar en Imelda van der Weijden. De eindredactie lag
in handen van Ellen van der Sar. In het januarinummer (2002) van Informatieprofessional
zal een samenvattend artikel verschijnen, gebaseerd op deze afzonderlijke
verslagen.

Naast een zeer actieve reiscommissie zijn we ook enorm gesteund door
resp. Pica, de NVB-afdeling Wetenschappelijke bibliotheken en de IFLA.
Een speciaal woord van dank is ook hier op zijn plaats voor alle collega’s
in Berlijn die ons zo gastvrij ontvangen hebben. In het bijzonder mevrouw
Jutta Hanke van de ZLB, die zoveel voor ons geregeld en gecoördineerd
heeft. Zij allen hebben door hun financiële, materiele of persoonlijke
bijdragen deze studiereis mede tot een succes gemaakt.

De schrijfploeg maakt zich tot tolk van de deelnemers door hen hiervoor
nogmaals hartelijk te bedanken!

Namens de schrijfploeg,

Ellen van der Sar

5 november 2001

(Scharoun-Bau, Potsdamer Strasse)

Een ongewoon gebouw met een vergulde koepel op het oosten: hier is één
van de grootste collecties boeken en manuscripten van Europa opgeslagen.
Het gebouw wordt door de Berlijners vertederd ‘Stabi’ genoemd
("Haus 2").

Na de Tweede Wereldoorlog verwierven zowel Oost- als West-Berlijn een
deel van de verzameling van de nationale bibliotheek en werd de Stabi
gebouwd om het West-Berlijnse deel in onder te brengen.

Bij het ontwerp van de bibliotheek, gebouwd tussen 1967 en 1978, hebben
nut en doelmatigheid de voorrang gekregen boven de vorm. De opslagkamers
bevatten vijf miljoen geschriften; de enorme leeszaal is open, met onregelmatige
afscheidingen en niveaus. Het geluid wordt gedempt door dikke, mintgroene,
tapijten, waardoor er rustig kan worden gewerkt. De leeszaal werd op het
ogenblik van ons bezoek verbouwd. Voor de herinrichting is veel overleg
geweest met de architect (Scharoun). Een voor velen van ons herkenbare
opmerking werd geplaatst: ‘de architect maakt het nog goed; er
lebt noch’.

De Staatsbibliotheek is officieel verbonden met de Staatsbibliotheek
aan Unter den Linden (Ihne-Bau, "Haus 1"). Dit gebouw - niet
door ons bezocht, maar tijdens een rondgang door de stad door velen van
ons wel bezichtigd - ontstond tussen 1903 en 1914. Het indrukwekkende
gebouw raakte in de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd. De collectie
werd toen ook geplunderd.

De collectie van de Staatsbibliotheek is tijdens de Tweede Wereldoorlog
verspreid geraakt. Uit veiligheidsoverwegingen werden delen van de collectie
her en der in (Oost-) Duitsland opgeslagen. Na de oorlog kwam een deel
ook in andere Oost-Europese landen terecht. Een belangrijke verzameling
bladmuziek is terechtgekomen in de Jagiello-bibliotheek in Kraków
(Polen). De kans dat deze en andere collecties nog terugkomen wordt laag
ingeschat. Toch is onlangs een collectie uit Armenië teruggehaald.

De totale collectie in de beide gebouwen bedraagt bijna 10 miljoen banden.
Jaarlijks worden daar ongeveer 150.000 werken aan toegevoegd. Haus 1 draagt
zorg voor de historische en regionale collectie, inclusief de incunabelen
en muziekwetenschappen. De handschriftafdeling is de belangrijkste in
Duitsland. Onder de ‘schatten’ bevindt zich het manuscript van
Beethovens 5^e symphonie. Haus 2 verzamelt en beheert gedrukte
en digitale informatiebronnen over de moderne literatuur en informatiekunde.

Het verwerven van publicaties gaat soms op heel persoonlijke wijze: één
van de medewerkers stuurt vanuit Tibet kleine pakketten boeken op om de
Aziatische collectie te verrijken…

De bibliotheek is nog steeds geabonneerd op zo’n 38.000 tijdschriften.
Deze omvangrijke tijdschriftencollectie wordt door medewerkers van de
Staatsbibliotheek toegankelijk gemaakt in de Zeitschriftendatenbank (ZDB).
Deze werkzaamheden worden uitgevoerd binnen de zgn. landelijke taak.

Organisatorisch is de bibliotheek opgedeeld in 15 vakgebieden (muziek,
officiële publicaties, Oost-Europa, Oosten, Oost-Azië, kaarten,
handschriften, kranten, kinder- en jeugdboeken). Verder is de Staatsbibliotheek
ook depotbibliotheek voor de Verenigde Naties, Unesco, Wereldbank, Oeso,
FAO. Het beeldarchief omvat ongeveer 13 miljoen afbeeldingen: films, dia’s,
positief en negatief. De problemen over eigendomsrechten en beheer van
dit archief worden momenteel besproken.

Deze omvangrijke collecties worden opgeslagen in een 11 verdiepingen
tellend magazijn. Het duurt ongeveer drie uur voordat een aangevraagd
document ook ter beschikking van de aanvrager is, tenminste indien het
in hetzelfde gebouw is. Is het gevraagde in het andere gebouw, dan duurt
het een dag.

Voor de laptops zijn aansluitingen op het elektriciteitsnet voorzien.
Het grootste deel van de OPAC -schermen moet staand geraadpleegd worden
(er is geen specifieke reden daarvoor gegeven). De OPAC is opgebouwd vanaf
1990. Daarvoor waren er kaartcatalogi en voor sommige collecties microfiches.
Het retrospectief invoeren van de oude catalogi zal nog zeker 10 jaar
in beslag nemen!

Na de renovatie van de leeszaal zullen ook Internet-pc’s beschikbaar
komen, Men beraadt zich nog over de modaliteiten: gratis of betalend,
met of zonder reservering, met of zonder tijdsbeperking.

Het tijdschriftenbeheer is nog niet volledig overgeschakeld op een elektronische
database; voor een aantal titels wordt nog steeds met Kardex gewerkt.
Van de beschikbare cd-rom's worden de meeste ook uitgeleend; alleen de
belangrijkste cd-rom's blijven binnen de muren. Ze kunnen ook niet buiten
de bibliotheek geraadpleegd worden, vanwege de beperkende licentievoorwaarden.
Volstaan wordt met het bieden van simultane toegang voor ten hoogste 5
gebruikers (concurrent use). Er vinden wel bij voortduring onderhandelingen
plaats met diverse leveranciers c.q. uitgevers van informatiebronnen over
de licentievoorwaarden. Een probleem hierbij vormt de te definiëren
gebruikersgroep: deze bestaat in theorie uit circa 80 miljoen personen!

Digitalisering van oude documenten, zoals de handschriften en de muziekpartituren,
is wel overwogen maar te duur bevonden, zeker voor de muziek. De kaartenafdeling
digitaliseerde zelf haar collectie via een grote scanner.

Het voorlichtingsmateriaal van de SBB/PK is erg mooi vormgegeven. Het
bevat ook een uitnodiging om de Staatsbibliothek te steunen in de restauratiewerkzaamheden
door middel van een ‘Patentschaft’ voor een boek. De algemene
informatie en de belangrijkste collectiegebieden worden elk in een aparte
folder gepresenteerd.

Daarnaast wordt de ‘Uberregionale" bibliografische dienstverlening,
inclusief de ZDB, in de folders genoemd en geroemd!

Het personeel voor beide vestigingen bedraagt 823 fte.

De bibliotheek wordt nog steeds gezien als een attractieve werkgever.
Er zijn geen problemen om voldoende gekwalificeerd personeel aan te trekken.
Wel zijn de functiebenamingen uit het traditionele slop getrokken en aan
de moderne situatie aangepast; men werft bij voorkeur ‘informatiemanagers’.
Bovendien wordt veel energie gestopt in het opleiden en bijscholen van
het bestaande personeel. Die opleidingen zijn algemeen of specifiek, volgens
de vereisten van de functie. Met een extern bedrijf is een raamcontract
gesloten voor diverse ict-opleidingen. Uitgangspunt van het interne opleidingsbeleid
is raak verwoord door een van de gastheren: ‘Jeder Stunde der mann
da investiert, ist ein gewonnen Stunde’. De afvloeiing van het personeel
gaat volgens natuurlijk verloop.

De Muur mag wel fysiek afgebroken zijn, in de geesten van heel wat mensen
staat hij nog steeds rechtop. Later blijkt ons dat dit ook in de ZLB het
geval nog is. De loonschalen zijn nog niet gelijkgeschakeld (de "ossies"
verdienen maar 80% van de "wessies" en moeten er nog langer voor werken
ook). Bovendien is samenwerking tussen beide gebouwen niet altijd vanzelfsprekend
geweest. Mede door ‘personeel van buiten’ in te zetten en medewerkers
van West naar Oost te laten gaan, is sinds 1989 wel veel bereikt.

De bibliografische diensten, met de ZDB als belangrijk onderdeel, worden
samen met de Deutsche Bibliothek (Frankfurt am Main/Leipzig) en de Bayerische
Staatbibliothek in München beheerd en verder vormgegeven.

Voor de boekencollectie zijn landelijk zwaartepunten afgesproken en vindt
geen verdere coördinatie plaats. Op tijdschriftgebied vindt wel landelijke
coördinatie plaats, met name in afspraken over het afstoten van titels.

De Staatsbibliotheek krijgt ruim 1 miljoen bezoekers per jaar over de
vloer, die samen zowat 1,2 miljoen werken lenen. Ongeveer 40 000 gebruikers
hebben een jaarkaart (30 DM) aangeschaft, vele andere bezoekers kopen
dagkaarten (1 DM). Hiermee verkrijgen de gebruikers alleen maar het recht
om publicaties etc. in te zien. Dankzij de opbrengst van deze gebruikersbijdrage
kan een deel van de collectie duurzaam (duurzamer) beheerd worden.

Jaarlijks worden ook meer dan 100 000 IBL aanvragen verwerkt. Voor documentleveranties,
o.a. via de centrale levering van Subito, wordt 7 DM gevraagd voor documenten
van minder dan 20 pagina’s. Levering in elektronisch formaat is mogelijk.
Doe-het-zelf fotokopieën kosten maar 10 Pfennig per stuk; de prijs
wordt zo laag gehouden om diefstal en verminking van publicaties tegen
te gaan. Het beheer van de fotokopieerapparatuur is uitbesteed aan een
externe firma (Minolta). Dit is ook bij de FHTW (zie aldaar) het geval.

Fysieke locatie: Potsdamer Strasse 33 en Unter den Linden 8

Deze in 1992 ontstane organisatie is een combinatie van een wetenschappelijke
en openbare bibliotheek, naar voorbeeld van een Amerikaanse Public Library,
en bestaat uit twee vestigingen: Haus Berliner Stadtbibliothek in Oost-Berlijn
en Haus Amerika-Gedenkbibliothek in West-Berlijn.

Tijdens de splitsing kwam West-Berlijn plotseling zonder grote stadsbibliotheek
te zitten: in 1954 werd een door de Amerikanen geschonken bibliotheek
opgericht, met voor het eerst een open uitlening.

Na de Wende kwamen beide bibliotheken onder één Stichting
(ZLB), met nog steeds twee totaal verschillend opgezette vestigingen.
Na de eerste euforie en vele uitwisselingen, kwam er een gevoel van vervreemding:
de Amerika Gedenkbibliothek was heel open en werd druk bezocht, de Berliner
Stadtbibliothek was veel geslotener, had een voornamelijk wetenschappelijke
collectie en veel geld. Er moest duidelijk een nieuw doel voor beide vestigingen
gesteld worden: de collecties werden beter verdeeld en de openbare en
wetenschappelijke functie werden samengenomen per vakgebied, zodat er
twee zwaartepuntbibliotheken ontstonden: het totaal van Natuurwetenschappen
in de Stadtbibliothek, de Geesteswetenschappen, kunst, muziek en jeugdcollecties
in de Amerika-Gedenkbibliothek. De totale collectie omvat nu 2,3 miljoen
banden.

Aanschaf volgens 4-laags landelijk niveausysteem:

Niveau 1 en 2: populair (wel aankopen maar niet in grote aantallen);

Niveau 3: tot HBO-niveau (helemaal aangekocht);

Niveau 4: HBO+ niveau (niet aangeschaft, behalve afgesproken speerpunten
en verplichte bewaarexemplaren). De ZLB heeft i.s.m. de Staatsbibliothek
afspraken over speerpunten en bewaarfuncties.

De bibliotheek heeft een totaalbudget van 40 miljoen DM. Daar blijft
slechts 3,9 miljoen DM van over voor de collectie. De rest gaat op aan:
12 miljoen voor huur, 20 miljoen voor personeel, 4-5 miljoen voor overhead.
Salarisverhogingen, prijsindexering moet men zelf ophoesten!! Dit doet
men via contributieverhoging, het berekenen van transport- en verzendkosten,
boetes etc.

Alle documenten zijn beschikbaar via de OPAC. Daarnaast zijn aparte gebruikers-pc’s
beschikbaar voor databestanden en Internet. De oude kaartcatalogus is
gescand beschikbaar gesteld, werken met diverse kantoorapplicaties. Men
is voorzichtig begonnen met het inrichten van multimedia-pc’s met
op bepaalde vakgebieden gerichte databestanden.

Niet alleen de collecties moesten om, ook het personeel! Er waren veel
verschillen tussen de cultuur, werkwijzen en betaling! De in 1997 aangetreden
directeur is dan ook van buiten de bibliotheken aangetrokken om aan dit
complexe proces leiding te geven.

Als gevolg van de wijziging in collectiebeleid per vestiging werd ook
het personeel gevraagd waar ze wilden werken: bij hun oude vakgebied (met
als consequentie het verhuizen naar de andere vestiging) of op hun oude
werkplek (met als consequentie dat zij zich op een ander vakgebied zouden
moeten specialiseren). Mede hierom is veel geïnvesteerd in scholing
van medewerkers (aparte afdeling geworden). De huidige formatie bedraagt
overigens 300 fte.

Er is veel tijd besteed aan het veranderingsproces, waarbij openheid
van bovenaf als uitgangspunt gold ("wenn man nicht darüber redet,
ändert es sich nicht"), veel discussies gevoerd zijn (maar ook
hierin zijn de cultuurverschillen niet direct weg te poetsen), themabijeenkomsten
werden georganiseerd, werkoverleggen zijn ingesteld op alle niveaus, discussielijsten
op het Intranet zijn gestart. Overigens is gebleken dat er niet eindeloos
overlegd kon worden of compromissen besproken konden worden; het was dringend
noodzakelijk om van directiewege besluiten te nemen, waarbij ingecalculeerd
is, dat het soms de foute keuzes konden zijn.

Behalve fusieperikelen na de samenvoeging van oost en west hebben ze
de laatste jaren ook ontwikkelingen gekend, voortkomend uit een veranderde
functie en positie van de openbare bibliotheken, schaalvergroting (van
23 plaatselijke OB-en naar 12 grote regio OB-en), andere wijze van financiering
en de toename van nieuwe media.

Gebruikers kunnen met een ‘bibliotheektaxi’ vervoerd worden
van de ene naar de andere vestiging, als blijkt dat gezochte documenten
zich in de andere vestiging bevinden.

De Hochschule für Film und Fernsehen (560 studenten, 80 docenten,
10 vakopleidingen, 10.000 m2) is sinds oktober 2000 gehuisvest in een
mooi transparant en vooral groot gebouw. Wat een weelde!! Er zijn veel
ruimten open gelaten om de contacten tussen de studenten te bevorderen.
Daarnaast heeft de architect een kleine filmstad willen creëren rondom
vier binnenpleinen met als thema’s communicatie, markt, café,
en denktank. De bibliotheek (ruim 1000 m2) is aan dit laatste plein gelegen,
direct bij de ingang van het gebouw, met een lange frontlijn van ramen.
Daardoor is het heel herkenbaar en open voor studenten en docenten. Het
gebouw is 24 uur per dag open (echte kunstenaars kijken niet op de klok),
de bibliotheek wat minder uren (zelfs geen avonden).

De collectie kan opgesplitst worden in vier delen:

1. De bibliotheek van de Filmacademie bevat omstreeks 78.000 volumes
aan boeken en tijdschriften over film, televisie en media. Er lopen abonnementen
op 175 vaktijdschriften.

2. Persdocumentatie (knipseldienst): sinds 1960 houdt men alle duitstalige
kranten bij (zowel DDR als BRD vanaf het begin af aan verzameld). De artikelen
worden tegenwoordig geknipt aangeleverd door een extern bedrijf en hoeven
alleen ontsloten te worden in een eigen databank (bibliografisch, thematisch
en op filmnaam). Vanaf 1996 worden de artikelen gescand (bewerkt met UCRsoftware)
en fulltext digitaal aangeboden (men werkt met Easyarchiv, waarmee men
kan zoeken op structuurwoorden). Het totale bestand bevat momenteel zo'n
13.000 artikelen, de titels zijn ook in de OPAC opgenomen. Om ze in te
zien, danwel de filmdatabank te bekijken moet men naar deze aparte afdeling
komen.

Er is onvoldoende personele capaciteit om aan retro-actieve digitalisering
te doen. De oude knipsels worden daarom nog in enveloppen bewaard volgens
de persoons- of filmnaam.

3. In de videotheek staan ongeveer 8.000 video's ter beschikking van
de studenten, die ze ook kunnen lenen of ter plaatse bekijken in tv-cabines
(viskoppen of eitjes genaamd). Selectiecriterium voor aankoop zijn vooral
de filmtechnische aspecten. Alleen films die uitzonderlijk goed of door-en-door
slecht zijn komen in de collectie terecht. Deze selectiecriteria voor
films zijn dus wezenlijk anders dan voor de andere media: een film moet
een duidelijke bijdrage leveren (zowel in positieve als in negatieve zin)
aan de filmgeschiedenis, een bepaald genre, de filmcultuur wereldwijd
of bepaalde technische aspecten van het filmmaken. Suggesties van studenten
worden maar in 20% van de gevallen gevolgd.

Er moet veel zoekwerk worden verricht om tot aanschaf over te kunnen
gaan (geen centrale leverancier), veel loopt via markten en festivals.

4. Tenslotte is er een filmarchief waarin alle eindfilms (afstudeerwerk)
van de studenten zijn opgenomen. Deze worden in een magazijn bewaard en
zijn opvraagbaar via de OPAC.

Alle collectieonderdelen zijn beschikbaar via de OPAC (Aleph) en te doorzoeken
op titel, regisseur, cameraman, trefwoord (via thesaurus), jaar, land
en taal. Ook kunnen werken gereserveerd worden die op dat ogenblik zijn
uitgeleend.

De knipsels zijn via een eigen opgezette Filmdatabank fulltext ter plekke
(afdeling Pressedokumentation) te bekijken en/of uit te printen. In verband
met auteursrechten kan dit niet via Intranet of Internet beschikbaar worden
gesteld.

De studentenfilms (eindwerkstukken) zijn opgenomen in de OPAC, maar ook
heel specifiek ontsloten (op functie of filmtechniek, dus bijv. vanwege
de eigenzinnige montage, de belichting of de speciale effecten).

Bijzondere aandacht is besteed om aanwezige films op korte beeldfragmenten
te ontsluiten, bijvoorbeeld een fragment waar een opkomende zon in voorkomt,
of waarop een hond te zien is die van rechts naar links loopt.

Samen met een naburige Oostduitse filmmaatschappij (DEFA) wordt gewerkt
aan de ontsluiting van het hele DEFA-film bestand.

De bibliotheek biedt werk aan 12 personen. De sfeer is collegiaal en
ontspannen. Misschien draagt het onconformistische karakter van de studenten
daar ook wel aan bij.

Behalve het hoofd van de bibliotheek werken er nog 10 medewerkers (en
enkele studenten) aan de balie. Voor een hogeschoolbibliotheek met 560
studenten een onwaarschijnlijke luxe vergeleken met Nederland! Of dit
te maken heeft met de werkgelegenheid in het voormalige Oost-Duitsland
of de rijkdom van deze opleiding is niet duidelijk geworden.

Nuttige adressen:

Artikel in tijdschrift BuB Forum für Bibliothek und Information,
jrg 53 (2001), nr. 1, p. 46-50

De hogeschoolbibliotheek van de FHTW is een bibliotheek die over 5 locaties
van de hogeschool is verspreid. Wij hebben de hoofdlocatie (Campus Karlshorst)
bezocht. Deze hogeschool stond in het vroegere Oost-Berlijn.

De locatie oogt oud en niet klantvriendelijk. Schijn bedriegt: de service
staat op een hoog niveau.

Aangezien er in het gebouw niet voldoende ruimte is voor een open opstelling,
staan alle studie- en leerboeken opgesteld in een magazijn. Daarnaast
zijn er twee ruime leeszalen beschikbaar waar alle naslagwerken, cd-roms
en databanken te raadplegen zijn. Aangezien we Berlijn bezochten terwijl
het eerste semester nog niet was gestart, hebben we niet kunnen bekijken
of de ruimtes voldoende waren.

Aan alle geregistreerde studenten (ca. 7.000) wordt meteen uitgeleend.
Aangezien er nog geen koppeling is tussen de studenteninschrijving en
de uitleenmodule moeten studenten zich zelf aanmelden. Studenten kunnen
materialen voor een periode van vier weken lenen; voor alle locaties geldt
hetzelfde uitleenreglement. De bibliotheek is van maandag tot en met donderdag
tot 22.00 uur geopend. De avondopstelling wordt gerealiseerd door wachtdiensten,
uitgevoerd door student-assistenten. De bibliothecarissen hechten veel
waarde aan het goed instrueren van deze studenten, opdat ze door dit werk
ook meerwaarde voor hun studie ondervinden.

Opvallend is het grote aantal internationale studenten, die – meestal
op grond van uitwisselingsprogramma’s – tijdelijk aan de Fachhochschule
komen studeren.

Er is hoop op nieuwbouw, maar het geld wordt steeds minder. In de omgeving
is nog (betaalbare) bouwgrond beschikbaar, maar daarvoor is van andere
locaties veel weerstand. Welke beslissing er zal vallen is nog afwachten.

De collectie omvat alle economische en ingenieurswetenschappen.

De bibliotheek beschikt over ca. 600.000 DM per jaar voor de aanschaf
van boeken, daarnaast is er een budget van ca. 250.000 DM voor tijdschriften.
De collectie omvat ca. 300.000 banden, 570 tijdschriften en 20 cd-roms.
Ook is er toegang tot fulltext-databanken. De collectie omvat bovendien
nog een zeer oud bestand met zgn. DDR-literatuur. De boeken worden niet
afgeschreven naar de Universiteitsbibliotheek. Ook van oude leerboeken
wordt altijd één exemplaar bewaard.

Naast de gesloten boekerij zijn er twee leeszalen. In Leeszaal 1 staan
alle tijdschriften, cd-rom, literatuur over techniek en normbladen. In
deze leeszaal is plaats voor ca. 100 personen. Er is gelegenheid voor
het raadplegen van databanken. Databanken kunnen vanaf alle computerwerkplekken
in het gebouw worden geraadpleegd.

In Leeszaal 2 is vooral de literatuur over recht en economie geplaatst.
Hier maakt een enorm schilderij van de DDR-tijd (1967), uitbeeldend de
stad Berlijn in wederopbouw, indruk op ons allemaal.

De centrale verwerving van literatuur gebeurt vooral op basis van literatuurlijsten
van de professoren, vooraankondigingen in vakbladen en wensen van studenten
(een handtekening van de professor is dan wel nodig). Het budget van deze
hogeschool is opvallend. Hoewel ze zelf niet tevreden zijn, omdat de budgetten
teruglopen, konden wij toch constateren dat zij een veel ruimer budget
hebben dan de hogescholen in Nederland.

De boeken worden sinds 1978 in een OPAC (SICIS) opgenomen, de oude kaartcatalogus
is nog beschikbaar. De OPAC en de uitleen zijn in 1991 geautomatiseerd.
FHTW draait mee in KOBV, de gezamenlijke Berlijnse catalogus.

Het rekencentrum ondersteunt de computerdienstverlening van de bibliotheek.
De internetsite van de hogeschoolbibliotheek biedt toegang tot een grote
hoeveelheid hyperlinks voor bibliotheekinformatie van de eigen hogeschool,
maar ook naar andere bibliotheken en hun catalogi. Ook is er een WWW-wegwijzer.

De FHTW heeft de prijs " best practice-Hochschule 2001" verworven.
De bijdrage van de bibliotheek daaraan heeft vooral bestaan uit "het
goede aanbod" van de bibliotheek.

In de eerste studieweken krijgen nieuwe studenten een algemene bibliotheekinstructie.
Daarnaast worden elke week korte OPAC-instructies gegeven in kleine groepen.
Uitgangspunt daarbij is ‘Hilfe zur Selbsthilfe’.

De werkplekken van de medewerkers in de leeszaal zijn al sinds 1999 voorzien
van moderne flatscreens. Wat een rustig beeld op de – over het algemeen
toch overvolle – bureaus!

De FHTW-bibliotheek doet mee aan het interbibliothecair leenverkeer in
Duitsland. De OPAC (SICIS) biedt gelegenheid tot het doorzoeken van andere
bibliotheekcatalogi, vnl. in Nordrhein Westfalen.

In de organisatie werken ca. 22 personen (verdeeld over 5 locaties).
Twee locaties zijn eenmansposten. De meeste personen hebben een bibliotheekopleiding
genoten. Er is geen personeelsstop, zoals bij de meeste andere bezochte
bibliotheken. Dit betekent dat vervanging mogelijk is, uitbreiding van
formatie echter niet. Medewerkers van de centrale afdeling Acquisitie
vallen zonodig in als op een (decentrale) locatie de personeelsbezetting
onvoldoende is.

Voor de acquisitie van boekmaterialen wordt zaken gedaan met zes verschillende
boekhandelaren, opdat altijd tegen zo gunstig mogelijk prijs kan worden
ingekocht. De meeste literatuur die wordt gekocht is Duitstalig. De boekhandels
leveren – na bestelling – al een voorlopige titelbeschrijving
aan; deze worden door het rekencentrum ingelezen in de catalogus. Het
verwerken van nieuwe titels duurt ongeveer drie weken. Men is zich ervan
bewust dat achterstanden in het beschrijven leiden tot een minder actuele
collectie. Daarom is een systeem van doorlooptijden ontwikkeld, waarmee
o.a. voorkomen wordt dat boeken te lang op de plank staan te wachten.

Er wordt niet met consortiums gewerkt; de afspraken met Swets zijn daarop
een uitzondering vanwege de Engelstalige tijdschriften. Ook worden via
Internet aankopen gedaan, en daarbij is geen creditcard nodig.

Voorafgaand aan het bezoek aan de FachHochSchule Potsdam Bibliothekwissenschaften
worden we rondgeleid door het Albert Einstein Wissenschaftspark, fraai
gelegen op de Telegrafenberg in Potsdam. Met trots worden de diverse gebouwen
getoond, waaronder de karakteristieke Einstein toren. Het klimaatonderzoek
en het onderzoek naar de milieueffecten van klimaatveranderingen genieten
reeds lang, sinds de 1^e meting van een aardbeving in 1890,
wereldwijd erkenning en hebben recent een extra impuls gekregen met Europese
subsidie.

De bibliotheek van het wetenschapspark bevindt zich in het GeoForschungsZentrum
Potsdam en is modern en overzichtelijk ingericht. De fraaie historische
bibliotheek wordt gerestaureerd en is voorbestemd om als decoratieve achtergrond
te dienen tijdens vergaderingen en bijeenkomsten.

De onderzoekers hebben dag en nacht toegang tot de collectie met een
elektronisch pasje.

De FachHochSchule Potsdam bibliotheek laat met heldere letters op de
ramen zien dat zij zich bevindt op de eerste verdieping van een nogal
somber getint gebouw. Binnen krijgen we een warm welkom in een modern
ingerichte bibliotheek, opgebouwd in de laatste 10 jaar.

Totale bezit is ongever 150.000 banden en ruim 650 lopende tijdschriftabonnementen.
Recent zijn aan de collectie 60.000 banden van het oostduitse omroeparchief
toegevoegd, 12.000 banden sociale wetenschappen van de hogeschool Hagen
en 27.000 banden van het informatiecentrum voor informatiewetenschap en
-praktijk.

De vakgebieden zijn: architectuur, bouw, ontwerp, kunst, "Kulturarbeit",
"Sozialwesen", archief-, bibliotheek- en documentatiewezen, geschiedenis,
bedrijfswetenschappen. Het zwaartepunt van de collectie wordt gevormd
door de vakgebieden Informatie- en Communicatie-Technologie, het informatiemanagement,
multi-media-uitgaven en online retrieval, met name ook de grijze literatuur
hiervan. De jaarlijkse groei van de collectie is ruim 7000 banden. Het
budget is 450.000 DM voor boeken en circa 130.000 DM voor tijdschriften.

De bibliotheek biedt toegang tot de collectie via de OPAC en biedt diverse
CD-ROM bestanden aan op aparte computers. Daarnaast zijn er internet-werkplekken
en is er een multimedia-computer. Sinds 1995 kan de bibliotheekgebruiker
zelf via internet boeken lenen, verlengen en documenten aanvragen via
het zgn. Sisus-systeem.

De FachHochSchule Potsdam stelt de databank INFODATA samen, waarin de
belangrijkste literatuur op het gebied van informatie en documentatie,
nieuwe media, computerlinguistiek, expertsystemen, communicatietechnologie
en aangrenzende onderwerpen toegankelijk gemaakt wordt. De databank INFODATA
wordt via 3 "hosts" aangeboden, onder andere via STN.

Er is een begin gemaakt met elektronische attendering.

Halverwege de opbouwperiode is de planning gestopt. Dat houdt o.a. in
dat er nu 10 professoren zijn in plaats van de aanvankelijk beoogde 20.
De planning is uiteraard naar beneden bijgesteld. Momenteel wordt ook
de bachelor-master discussie gevoerd. Duitsland is de vader/moeder van
de bibliotheekwetenschappen sinds 1900. Het aantal wetenschappelijke leerstoelen
op de duitse universiteiten neemt de laatste jaren echter af. Er wordt
hard gewerkt het tij te keren in samenwerking met verwante opleidingen.

De Potsdamer bibliotheken werken samen in hun presentatie met de uitgave
van een gezamenlijke gids. Er wordt ook gezocht naar regionale samenwerking
om tot afstemming in de collectievorming te komen.

Landelijk vindt vooral op strategisch niveau overleg plaats tussen alle
bibliotheekopleidingen van Duitsland: de hogescholen, de universiteiten
en de beroepsscholen.

Op de opleiding zitten ongeveer 2200 studenten, jaarlijks komen er circa
450 nieuwe bij. De primaire doelgroep zijn de eigen studenten en medewerkers,
dan studenten van andere hogescholen en tenslotte overige belangstellenden.
De opleiding kent onder andere de afstudeervarianten historische informatiewetenschap
en bibliotheek/archief/documentatie en duurt 4 jaar. Er is veel praktijk
in de opleiding ingebouwd, vaak ook in het buitenland.

Per jaar zijn er ongeveer 105.000 uitleningen. Een derde van de bibliotheekgebruikers
komt van buiten.

Een bijzondere service is de openstelling van het magazijn, zodat de
bibliotheekgebruiker zelf met een boodschappenmandje de gewenste literatuur
kan verzamelen. Deze service is uit de nood geboren omdat er weinig personeel
is, en is mogelijk omdat de collectie in het magazijn voor een groot deel
geplaatst is volgens een voor bezoekers begrijpelijk systeem.

De Freie Universität (FU) werd op 4 december 1948 opgericht op initiatief
van een groep academici en activisten onder leiding van Ernst Reuter.
Dit was een reactie op de beperkingen die de Humboldt-universiteit in
de Sovjetsector werden opgelegd en bovendien een bewijs van de groeiende
concurrentie tussen beide stadshelften.

Berlijn kent dus inmiddels drie universiteiten: de Freie Universität,
de Humboldt Universität en de Technische Universität. De FU
is verreweg de grootste met ca. 140.000 studenten.

In de statige en welgestelde villawijk Dahlem bevinden zich zowel de
universiteitsbibliotheek van de Freie Universität als ook de Botanische
Tuin en het Botanische Museum (zie aldaar).

In een langdurig organisatie-ontwikkelingsproces is het aantal van 80
vakgroepbibliotheken op 70 locaties nu bijna gereduceerd tot 11 grotere
bibliotheken. De invoering van het volledig geautomatiseerde bibliotheeksysteem
(Aleph) was daarbij een belangrijk hulpmiddel. Immers, gezamenlijk gebruik
maken van hetzelfde systeem brengt discussies over verdubbelingen in de
collecties, verschillende uitleenregels en wijzen van beschikbaarstelling.
En deze discussies vormen in veel gevallen de aanleiding tot een grote
reorganisatie. Bovendien was door het bevoegd gezag opgelegd dat de verschillende
bibliotheken hetzelfde automatiseringssysteem moesten implementeren.

De bibliotheek van de FU in Berlijn beschikt over de grootste collectie
van alle Duitse universiteitsbibliotheken. Het aantal documenten bedraagt
ongeveer 7,8 miljoen, en ruim 24.000 lopende tijdschriften. In de collectie
van de Centrale Bibliotheek bevinden zich ‘maar’ 2,4 miljoen
banden en ruim 5000 lopende tijdschriften. Hier ligt het zwaartepunt van
de collectie op geesteswetenschappen en sociale wetenschappen. Ongeveer
450.000 boeken bevinden zich in de open opstelling, en kunnen dus zonder
aanvraag uitgeleend worden.

Er is jaarlijks ongeveer 10 Miljoen DM beschikbaar voor het instandhouden
en vormen van de collectie. Dit ruime budget heeft de bibliothecaris er
niet van weerhouden om – naast de fysieke opheffing van de vakgroepbibliotheken
– ook enorm te snijden in het aantal verdubbelingen in de collecties.
In een mum van tijd is het aantal tijdschriftabonnementen gereduceerd
van 35.000 naar 24.000!

Eindgebruikers hebben de beschikking over ongeveer 100 databanken en
bibliografische bestanden op cd-rom.

Inmiddels beschikt de bibliotheek over meer dan 5000 elektronische tijdschriften;
dit aantal neemt dagelijks toe. Deze tijdschriften worden toegankelijk
gemaakt via Darwin, de "Digitale Naturwissenschaftliche Bibliothek
der Freien Universität". Sneller dan de elektronische tijdschriften
in de eigen catalogus beschikbaar zijn, is het toegang bieden tot de Zeitschriftendatenbank
(ZDB) die beheerd wordt bij de SBB/PK (zie aldaar).

Ook deze bibliotheek heeft aan de onderhandelingstafels van Elsevier
gezeten om de toegang tot de Science Direct-tijdschriften voor haar universiteit
te realiseren. Een groot aantal abonnementen is nog op papier beschikbaar,
maar feitelijk streeft men naar ‘electronic first’. De contractbesprekingen
met Elsevier vonden plaats met bibliotheken van het Friedrich Althoff
Konsortium. Dit Konsortium bepleit ook het behoud van het ‘intellectuele
eigendom’ van de eigen wetenschappelijke medewerkers.

Op het Internet zijn ruim 800 elektronische proefschriften beschikbaar
in pdf-formaat. De metadata worden opgeslagen in html.

Er zijn plannen om zgn. ‘personalisierte Diensten’ beschikbaar
te stellen op de website; onderzoekers en studenten ontvangen dan aankondigingen
van recent verschenen literatuur op grond van een persoonlijk profiel.

De Bibliotheek heeft samen met het Rekencentrum van de Universiteit een
grootschalig en omvangrijk aanbod van ict-gerelateerde cursussen opgezet.
Medewerkers van de bibliotheek verzorgen o.a. cursussen ‘Internet
voor beginners’, ‘Juist citeren : regels voor het citeren van
traditionele en elektronische teksten’, ‘Zoeken in databanken’,
‘Literatuuronderzoek op het www : methoden en technieken’. Sommige
van deze cursussen worden toegespitst op bepaalde vakgebieden of typen
gebruikers. Een uitputtend overzicht van het aanbod wordt jaarlijks gepubliceerd.

We hebben een zeer enthousiaste en strategische directeur ontmoet, die
– gesteund door voldoende financiële middelen en een centraal
besluit over integratie van systemen en bestanden – in de afgelopen
20 jaar een zeer hoogwaardige bibliotheek(collectie) heeft opgebouwd.
Kenmerkend voor de cultuur is ook de oprichting vanuit de basis, de FU
is een ‘universiteit van willen’.

Met 130 medewerkers in de centrale bibliotheek, 1 miljoen uitleningen
per jaar en een dienstverlening op basis van ‘Hilfe zur Selbsthilfe’
wordt er een groot aantal diensten geleverd. Ter illustratie: er is maar
5,7 fte beschikbaar voor de informatiedienstverlening in de centrale bibliotheek,
bij een openstelling van 50 uur per week.

Veel aandacht wordt besteed aan de toegankelijkheid voor mindervaliden.
Opvallend waren de volledig ingerichte studiewerkplekken voor blinden.
De vloerbedekking vanaf de ingang tot en met deze werkplekken was anders
(en dus voelbaar), om daarmee de toegang zo goed mogelijk te garanderen.

Bezoekers kunnen zitten op licht eikenhouten stoelen met groene, lederen
bekleding. Er zijn nog eikenhouten kaartenbakken.

Het voorlichtingsmateriaal is fraai: volledige informatie over de locaties,
de vakgebieden en de diensten. Daarbij een overzicht van alle belangrijke
websites. In de bibliotheek zijn korte handleidingen beschikbaar over
het gebruik van diverse bestanden, o.a. de catalogi en de cd-rom-databanken.

Een groot aantal klachten over te lange wachttijden voor levering van
documenten uit de magazijnen heeft er toe geleid dat gesloten magazijnen
opengesteld zijn. Bezoekers kunnen zonder jas of eigen tas, maar gewapend
met een boodschappenmandje de verdiepingen van het magazijn in, op zoek
naar het juiste boek op de juiste plaats. Dat hiermee eveneens soms meer
dan een uur van hun tijd gevraagd wordt, blijkt hen niet te deren! Het
aantal klachten is gedaald tot nagenoeg nul. Voer voor waaghalzen!?

De bibliotheek van de economische faculteit van de Freie Universität
Berlin is progressief gegroeid. Sinds de oprichting in 1948 heeft ze 25
kleinere bibliotheken uit het economische vakgebied opgeslorpt. Tot 1996
werd de bibliotheek opgesplitst in een bedrijfseconomische en een staathuishoudkundige
afdeling. De leeszalen van beide afdelingen waren zelfs door een muur
gescheiden. De integratie van beide delen is niet gemakkelijk omdat ze
beiden een afzonderlijke nummering hadden. Vandaar dat ook in het magazijn
deze opdeling zichtbaar blijft. De bibliothecarissen waren niet erg tevreden
over het gebouw waarin ze moesten werken omdat de ruimtelijke indeling
hen niet toeliet op een geordende en overzichtelijke wijze te werken.

Met ongeveer 590.000 banden en 1.000 lopende tijdschriftabonnementen
is deze bibliotheek de tweede grootste economische bibliotheek van Duitsland,
na Kiel (ter vergelijking: voor de Bibliotheek Queteletfonds bedragen
die cijfers respectievelijk 1.100.000 en 2.500). De collectievorming gebeurt
door zowel de professoren als het bibliotheekpersoneel, aangevuld met
suggesties van de studenten. De bibliotheek van de Freie Universität
Berlin bevat ook een grote collectie economische werken, maar voor de
economische faculteit gebeurt de verwerving zelfstandig. Ongeveer 95%
van de boeken kan uitgeleend worden, tijdschriften zijn ter plaatse te
raadplegen. Van veel gevraagde standaardwerken worden meerdere exemplaren
aangekocht.

Per jaar is ca. 600.000 DM beschikbaar voor collectievorming, de financiering
komt van Land Berlin. Er is enige spanning tussen deze Faculteitsbibliotheek
en de Universiteitsbibliotheek: waar worden de leerboeken verzameld? De
UB is voor alle wetenschapsgebieden, dus ook voor de leerboeken. De Faculteitsbibliotheek
wil alle leerboeken in ieder geval ook onder handbereik hebben. Dit werd
een "politiek treffen", de faculteitsbibliotheek heeft nu weliswaar
alle leerboeken, maar het budget werd niet verhoogd. Deze leerboeken zijn
meest Duitstalig en worden alleen aan studenten uitgeleend.

De werken kunnen voor een periode van vier weken uitgeleend worden, verlengbaar
tot 20 weken, tenzij het werk gereserveerd werd. Te laat inleveren wordt
bestraft met boetes die tot 23 DM per boek kunnen oplopen.

De bibliotheek staat open voor iedereen die er gebruik wil van maken,
ook indien men niet met de universiteit verbonden is. Materialen worden
alleen uitgeleend aan inwoners van Berlijn.

Vanaf 1990 zijn de werken via een OPAC raadpleegbaar. De Universiteitsbibliotheek
verzorgt deze. Daarnaast worden ook heel wat cd-rom's en on-line databanken
aangeboden. Handig is een rubriek "Links für Ekonomen", waarin de
url's zijn opgenomen van belangrijke Duitse economische instituten en
een aantal internationale organisaties. Sommige on-line fulltext tijdschriften
kunnen zelfs buiten de FU gratis geraadpleegd worden via de elektronische
tijdschriftenbibliotheek van de Universiteit van Regensburg. De databanken
worden gezamenlijk gefinancierd met de Universiteitsbibliotheek.

Sinds kort is de uitleen geautomatiseerd (Aleph). Het is nog ongewoon
voor de klanten om met regelmatige aanmaningen te worden geconfronteerd.

Er werken 25 personen in de bibliotheek, waarvan een aantal parttime
(ca.15 fte). Naast bibliotheekpersoneel werken er ’s avonds ook studenten,
daardoor kunnen de openingstijden op de avonden worden gerealiseerd. Mobiliteit
en bijscholing van het personeel blijken bij deze bibliotheek belangrijk
om beroepsmatig tevreden te kunnen blijven. Er zijn weinig nieuwe banen
beschikbaar in Berlijn. Scholing wordt deels samen met de Universiteitsbibliotheek
(intern) of door de Fachhochschule Bibliothekwissenschaften (zie aldaar)
of Humboldt Universität verzorgt.

Er zijn geen samenwerkingsverbanden met de andere Berlijnse bibliotheken,
uitgezonderd de Bibliotheek Freie Universität Berlin. Voor de OPAC
wordt samengewerkt binnen het KOBV-verband.

De Botanische Tuin is 322 jaar oud en één van de mooiste
plekjes in Berlijn. Na de stichting in 1679 is hij een paar keer verhuisd
om in 1900 op zijn huidige plaats terecht te komen. Het uitgestrekte park
is romantisch van aard, met glooiende heuvels en schilderachtige meertjes.
Op een oppervlakte van 43 hectare vindt men zowat 70.000 planten. De bibliotheek
zelf kent een bewogen geschiedenis. Zij kwam in 1815 tot stand door een
schenking van een vermaard botanicus. In 1870, met de opening van het
Botanisch Museum, werd ze openbaar. In 1943 bedroeg de collectie ongeveer
130.000 banden, toen alles in rook opging door een bombardement. Via antiquariaten
werden opnieuw ongeveer 10.000 banden verzameld, die vervolgens over verschillende
plaatsen verspreid werden tot het eind van de oorlog, maar niet altijd
meer terug kwamen.

In 1945 werd de bibliotheek opnieuw opgebouwd. In 1995 werd het een onderdeel
van de Freie Universität Berlin. Daardoor werden een aantal faculteitsbibliotheken
in de bibliotheek van de Botanische Tuin opgenomen. De onderzoekers beschikken
over elektronische sleutels zodat ze 24 uur per dag toegang hebben tot
de magazijnen.

De bibliotheek omvat inmiddels 160.000 banden (boeken en tijdschriften)
over botanische onderwerpen. Het aantal nog lopende tijdschriften bedraagt
2.350. Daarnaast zijn er ook nog ruim 4.000 micro-materialen en 16.000
andere media (overdrukken, dia's, foto's, film, e.d.). De verantwoordelijkheid
voor de collectievorming ligt bij de botanisten, niet bij de bibliothecarissen.

Het aankoopbudget bedraagt in totaal 170.000 DM en is de laatste 12 jaar
niet gestegen. De Botanische Tuin geeft een eigen tijdschrift uit, dat
geruild wordt met andere botanische instellingen waardoor de tijdschriftencollectie
toch nog op peil kan worden gehouden.

Het magazijn is nu al vol, maar er zijn uitbreidingsplannen. De boekenkasten
zijn bijzonder mooi: een combinatie van hout en messing.

Sinds 2000 is een elektronische catalogus beschikbaar, ook via het internet.
Een klein gedeelte van de collectie van voor 2000 is al omgezet (20.000
banden), maar om alles om te zetten is er personeel van buitenaf nodig.
De fusie van de verschillende bibliotheken heeft ook meegebracht dat er
verschillende systemen gebruikt worden. De zoekmachine moest dus dusdanig
ontworpen worden, dat al die systemen ondersteund kunnen worden. In Duitsland
is er geen dominerend elektronisch bibliotheeksysteem; door de federale
staatsstructuur doet ieder land zijn eigen zin en is er weinig of geen
overleg en samenwerking.

De bibliotheek telt 15 medewerkers, waarvan het overgrote deel parttime
werkt. Opvallend is het grote aantal vrouwen (14 van de 15), een fenomeen
dat ook in de andere bibliotheken terugkwam. In de leidinggevende functies
zijn de vrouwen ook in de meerderheid.

Met de fusies zijn ook de personeelsleden mee overgekomen naar de bibliotheek.
Dit bood de gelegenheid om de openingstijden van de bibliotheek te verruimen.

Kastanjebomen laten hun vruchten vallen op de brede straten en stoepen
in het stadsdeel Siemensstadt. Hier zijn een ontelbaar aantal industriële-
en woongebouwen verrezen sinds het eind van de 19^e eeuw. De
goedkope bouwgrond, de grote beschikbaarheid van personeel en de centrale
ligging en goede verkeersinfrastructuur waren voor de toenmalige leden
van het (familie-)bedrijf Von Siemens aanleiding forse investeringen te
doen. Veel gebouwen staan nu op de monumentenlijst; de uitstraling van
de wijk en de gebouwen blijft gewaarborgd. Achter de ramen en muren past
men de gebouwen zoveel mogelijk aan